آیین‌نامه ساماندهی عشایر
هیات وزیران در جلسه مورخ ۱۳۸۴/۱/۱۴ بنا به پیشنهاد مشترک شماره ۰۱۱/۲۰۷۸۳ مورخ ۱۳۸۳/۱۱/۱۴ وزارتخانه‌های کشور، جهاد کشاورزی و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آیین‌نامه ساماندهی عشایر را به شرح زیر تصویب نمود: ماده ۱
- در این آیین‌نامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می‌روند: الف
- عشایر کوچنده: به مردمی گفته می‌شود که حداقل سه ویژگی زیر را داشته باشند: ۱- ساخت اجتماعی قبیله ای ۲- اتکای معاش به دامداری ۳- شیوه زندگی شبانی مبتنی بر کوچ ب
- ییلاق یا سردسیر: محدوده زیست و قلمرو جغرافیایی که عشایر، تمام یا قسمتی از فصول بهار و تابستان را در آن می‌گذرانند پ
- قشلاق یا گرمسیر: محدوده زیست و قلمرو جغرافیایی که عشایر، تمام یا قسمتی از فصول پاییز و زمستان را در آن می‌گذرانند ت
- میانبند: به گذرگاه‌ها و اطراقتگاه‌های موقت در مسیرهای کوچ بین ییلاق و قشلاق اطلاق می‌گردد ث
- کوچ عشایری: عبارت است از حرکت خانوارهای عشایری از نقطه ای به نقطه دیگر با هدف استفاده از مراتع برای چرای دام که معمولاً با همه اعضای خانوار، باروبنه، سرپناه قابل حمل و همراه با ایل، طایفه یا رده‌هایی از آن انجام می‌گردد. کوتاه یا بلند بودن مسیر کوچ تغییری در مفهوم کوچ نمی‌دهد. ج
- مسیر کوچ: به خط سیر کوچ حداقل کوچکترین رده ایلی از ییلاق به قشلاق و بالعکس اطلاق می‌گردد چ
- زیست بوم عشایری: محدوده ای از سرزمین و قلمرو رده‌های ایلی که علی الاصول شامل ییلاق، قشلاق و مسیربین این دو باشد ح
- کانون اسکان عشایری: به محدوده ای از زیست بوم اطلاق اطلاق می‌گردد که براساس نتایج مطالعات سازمان امور عشایری دارای منابع، امکانات و استعدادهای لازم برای ایجاد اشتغال و اسکان عشایر به دو نوع شامل کانون توسعه هدایتی (برنامه‌ریزی شده) و کانون‌های توسعه اسکان خودجوش تقسیم می‌شوند خ
- سامان عرفی عشایر: سامان عرفی به محدوده ای از اراضی مرتعی اطلاق می‌شود که از گذشته مورد بهره‌برداری تعداد مشخصی از خانوارهای عشایر قرار گرفته و عرفاً دارای حق بهره‌برداری از آن می‌باشند د
- سامانه عشایری: به محدود ه ای که در برگیرنده چند سامان عرفی باشد گفته می‌شود. گنجایش مطلوب هر سامانه حدود ۵۰ خانوار و حداقل آن در شرایط استثنایی ۲۰ خانوار می‌باشد که این ظرفیت، امکان برنامه‌ریزی سامانه را همانند برنامه‌ریزی در واحد جغرافیایی مثل حوزه آبریز و واحدهای تقسیمات سیاسی مثل روستا مهیا می‌نماید ذ
- حداقل خدمات مورد نیاز عشایر: می‌نمایند از امکانات، ابزارو وسایل، فعالیت‌های عمرانی، آموزشی، پرورشی، بهداشتی، ترویجی و فرهنگی که توسط دستگاه‌های اجرایی مختلف تعریف و به جامعه عشایری ارایه می‌شود ر
- خدمات ثابت: آن دسته از فعالیت‌ها و خدمات که در مراکز ثابت امکان انجام و ارایه دارند و اندازه، حجم، شکل، کیفیت و سایر مشخصات آنان به گونه ای نیست که بتوان این خدمات را به صورت سیارارایه نمود ز
- خدمات سیار: به فعالیت‌های اطلاق می‌گردد که با مراجعه به خانوار و یا محل استقرارعشایرارایه می‌گردد ژ
- آستانه برخورداری: حداقل شرایط لازم برای ارایه نوعی از خدمت س
- آستانه دسترسی: فاصله بین محل استقرار تا نزدیکترین محل ارایه نوعی از خدمت ش
- ساماندهی عشایر: عبارت است از سازوکارهایی که از طریق تامین معشیت و امنیت اقتصادی و همچنین ارتقای شاخص‌های توسعه انسانی این جامعه - در حد میانگین جامعه روستایی کشور - که دردو بخش حمایت از اسکان و ساماندهی کوچ صورت می‌گیرد ص
- حمایت از اسکان عشایر دواطلب: عبارت است ازارایه خدمات و اقدامات برای اسکان عشایر که موجب حفظ، بهبود و توسعه فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی خصوصاً ایجاد اشتغال (کار مولد) و احداث حداقل تاسیسات زیربنایی لازم و مسکن مناسب برای عشایر شده به گونه ای که منجر به کاهش در آمد عشایر اسکان یافته نسبت به قبل از اسکان نگردد ض
- ساماندهی کوچ: عبارت است ازارایه خدمات حین کوچ و ایجاد زیر ساخت‌ها و تاسیسات لازم و ماسب در مسیر کوچ و اطراف اطراقتگاه‌ها به منظور تامین نیازهای عشایر و تسهیل در امر کوچ ط
- مراتع فطب مخالف اسکان: مراتعی که در نقطه مقابل محل اسکان عشایر قرار داشته و حقوق بهره‌برداری از آن متعلق به عشایر دواطلب اسکان است. به عنوان مثال اگر عشایری علاقمند به اسکان در محدوده مراتع قشلاقی خود باشند، مراتع ییلاقی ایشان به عنوان مراتع قطب مخالف اسکان تلقی می‌گردد ماده ۲
- ساماندهی عشایر براساس راهبردهای زیر صورت خواهد گرفت: الف - اسکان عشایر داوطلب، برنامه‌ریزی و حمایت از آن ب - ساماندهی عشایر کوچنده ماده ۳ (اصلاحی ۱۳۸۵/۰۵/۰۱)
- مطالعات امکان سنجی و برنامه‌ریزی برای اسکان عشایر داوطلب در کانون‌های توسعه به صورت متمرکز (ملی) توسط وزارت جهاد کشاورزی (سازمان امور عشایر) ایران انجام خواهد شد. تعیین نقاط مناسب برای اسکان عشایر داوطلب، پس از کسب نظر شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان (کارگروه آمایش و محیط زیست) در کمیسیونی متشکل از نمایندگان تام الاختیار وزارتخانه‌های کشور، مسکن و شهر سازی، نیرو و جهاد کشاورزی سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، سازمان امور عشایرایران و دفترامورمناطق محروم کشور و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی تصویب و جهت اجرا ابلغ می‌گردد. دبیرخانه کمیسیون در سازمان امورعشایرایران خواهد بود. تبصره
- مطالعات تفصیلی - اجرایی و برنامه‌ریزی، توسط امور عشایر استان‌ها و در صورت لزوم سازمان امور عشایر ایران انجام می‌گیرد. دستور العمل‌های مورد نیاز جهت اجرای مفاد این تبصره توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و با مشارکت دستگاه‌های اجرایی ذی ربط تهیه وابلاغ خواهد شد. ماده ۴
- حمایت از عشایر دواطلب اسکان با استفاده از نتایج مطالعات انجام شده و برنامه راهبردی توسعه جامع مناطق عشایری در دو زمینه اسکان در کانون‌های خود جوش دارای قابلیت توسعه و کانون‌های هدایتی انجام می‌شود ماده ۵
- کلیه دستگاه‌های اجرایی ذی ربط موظفند درتنظیم بودجه سنواتی و تدوین اهداف کمی برنامه‌های کوتاه مدت و میان مدت با اختصاص اعتبارات متناسب با جمعیت عشایر، نسبت به انجام وظایف مربوط به حوزه مسئولیت خود در قبال مناطق عشایری اقدام نمایند. مسئولیت نظارت بر حسن اجرای این امر به عهده سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور می‌باشد ماده ۶
- سازمان امورعشایرایران موظف است به طور سالانه فهرست مراکز جمعیتی عشایراسکان یافته را تهیه و به وزارت کشور اعلام نماید. وزارت کشور موظف است حداکثر ظرف شش ماه پس از وصول فهرست، نسبت به شناسایی و انطباق آن با قانون تقسیمات کشوری اقدان نماید ماده ۷
- تشکل‌های مردمی و غیر دولتی مرتبط با فعالیت‌های تولیدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عشایر، توانمند سازی جوامع محلی وبومی و حفاظت از محیط زیست با ارایه کمک‌های فنی و اعتباری در مناطق عشایری، توسط دستگاه‌های اجرایی و سازمان‌های ذی ربط مورد حمایت قرار خواهند گرفت ماده ۸
- وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی ونیرو مکلفند به منظور تسریع در ساماندهی به اسکان عشایر داوطلب، میزان متناسبی از اراضی موات و مراتع ملی متعلق به دولت در پایاب سدهای ساخته شده و یا در دست احداث را با تامین آب مورد نیازدر جهت اجرای این آیین‌نامه به عشایراختصاص دهند ماده ۹
- نرخ کار مزد تسهیلات بانکی به میزان حداقل و بخشودگی یا معافیت‌های مالیاتی معادل حداکثر معمول در مناطق توسعه نیافته و کمترتوسعه یافته در کانون‌های اسکان عشایر لحاظ خواهد شد ماده ۱۰
- برای بازشناسی و پالایش آمارعشایر کوچنده ازاشکال و انواع دیگر زندگی عشایری، در آغاز برنامه چهارم توسعه، مرکز آمار ایران، آمارگیری یا سرشماری بازشناسی عشایر را انجام دهد. اعتبار مورد نیاز برای انجان سرشماری را سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تامین و تخصیص خواهد داد ماده ۱۱
- ساماندهی عشایر کوچنده شامل ساماندهی کوچ، ایجاد اشتغال پایدار، ارتقای شاخص‌های برخورداری و خدمات عمرانی و زیربنایی می‌باشد. تبصره ۱
- ساماندهی کوچ شامل تدوین و تنظیم تقویم کوچ، نظارت بر نحوه چرای دام، تامین آب شرب، خدمات آموزشی، فرهنگی و بهداشتی - درمانی، خدمات دام پزشکی، کمک به تامین علوفه، حفظ امنیت در استقرارگاه‌های ییلاقی و قشلاقی، ایل راه‌ها و مسیرهای کوچ، مرمت و نگهداری ایل راه‌ها، ایجاد تاسیسات لازم برای ارایه خدمات حین کوچ و تجهیز مسیرهای کوچ می‌باشد تبصره ۲
- ایجاد اشتغال پایدار برای عشایر کوچنده شامل: ۱- شناسایی اراضی موات و مراتع مستعد تغییر کاربری در عرصه سامان‌های عرفی و قلمرو عشایر به منظور واگذاری قطعی به عشایر جهت اجرای طرح‌های مرتع داری، تولیدی و تامین تسهیلات بانکی مورد نیاز ۲- آموزش، ترویج وتامین تسهیلات بانکی مورد نیاز مربوط به نحوه احیا، اصلاح و بهره‌برداری از مراتع، زراعت، باغبانی و روش‌های نوین دامپروری و پرواربندی، توسعه بیمه دام عشایر و خدمات بهداشت دام و دامپزشکی و تعاونی‌های عشایری و سایر تشکل‌های غیر دولتی عشایری برای اجرای مفاد این تبصره در اولویت خواهند بود ۳- اجرای طرح‌های تجهیز منابع آب وخاک و حمایت از اجرای طرح‌های توسعه زراعت، باغداری و سایر فعالیت‌ها (پرورش ماهی، کشت و فرآوری گیاهان دارویی و صنایع دستی) جهت تنوع بخشی به اقتصاد عشایر ۴- اجرای طرح‌های جامع گردشگری طبیعی به عنوان اشتغال پایدار تبصره ۳
- به منظور ارتقای شاخص‌های توسعه انسانی در جامعه عشایر کوچنده اقدام زیرصورت می‌گیرد: ۱- ارتقای شاخص برخورداری ازآموزش رسمی با ایجاد و توسعه آموزشگاه‌ها به صورت ثابت و سیار و نیمه سیار در دوره تحصیلی مورد نیاز و ایجاد و توسعه آموزشگاه‌های شبانه روزی در مراکزجمعیتی و عشایر و نیز ایجاد ساختار تشکیلاتی و فناوری متناسب برای آموزش‌های نیمه حضوری و از راه دور ۲ - ارتقای دانش فنی و مهارت‌ها در جامعه عشایری از طریق ارایه آموزش‌های فنی - حرفه ای، صنایع مرتبط با بخش کشاورزی و ایجاد تاسیسات و تجهیز مراکز آموزش و ترویج در مناطق عشایری ۳- ارتقای شاخص‌های بهداشتی از طریق آموزش و ترویج، توسعه خدمات بهداشتی - درمانی، بیمه و خدمات اجتماعی در مناطق ییلاقی، قشلاقی و مسیر کوچ ۴- تامین کالاهای اساسی، نهادهای تولیدی مورد نیازعشایر در محل استقرارشان در ییلاق و قشلاق ۵- تامین سوخت مورد نیاز عشایر در محدوده دسترسی مناسب نسبت به محل استقرار آنان ۶- احداث، تکمیل، نگهداری و مرمت ایل راه‌های عشایری ۷- ایجاد مراکزآ موزشی، بهداشتی - درمانی، فرهنگی، پست و مخابرات، پاسگاه نیروی انتظامی و پایگاه بسیج عشایری در محدوده استقرار ییلاقی و قشلاقی عشایر ماده ۱۲
- هماهنگی بین دستگاه‌های ذی ربط در استان‌های عشایری برای اجرای ساماندهی، رعایت اولویت بندی وزمان بندی اقدامات و نیز بهبود و استمرار خدمات رسانی به عشایر به عهده استانداران استان‌های ذی ربط می‌باشد ماده ۱۳
- شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مکلف است بخشی از اعتبارات دستگاه‌های اجرایی ذی ربط را حداقل به تناسب جمعیت و نیازهای جامعه عشایری استان به ارایه خدمات و اجرای طرح‌های عمرانی مورد نیاز عشایر اختصاص دهد ماده ۱۴
- اصلاح، بهبود و تقویت ساختارتشکیلاتی سازمان امورعشایرایران، متناسب با اساسنامه، ویژگی‌های خاص جامعه عشایری و قطب‌های کوچ و استقرار عشایر، به منظور اجرای تکالیف، وظایف ومسئولیت‌های قانونی این سازمان در ساماندهی عشایر برای افزایش اثربخشی فعالیت‌ها و ارتقای شاخص‌های توسعه در جامعه عشایری تبصره
- وزارت جهاد کشاورزی نسبت به بررسی و اصلاح ساختار سازمان امور عشایر اقدام نموده و پیشنهادهای لازم را به سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ارایه می‌نماید ماده ۱۵
- با توجه به محرومیت مضاعف مناطق عشایری، تخصیص یارانه‌های مناسب، استفاده از اعتبارات مربوط به مناطق کمتر توسعه یافته و ردیف‌های خاص - علاوه بر اعتبارات ملی و استانی دستگاه‌ها - برای اجرای برنامه ساماندهی عشایر اولویت دارد ماده ۱۶
- هماهنگی به منظور نیاز سنجی و انجام وظایف مندرج در جدول پیوست این آیین‌نامه (برنامه ای و سنواتی) توسط دستگاه‌های ذی ربط در مناطق عشایری به عهده وزارت جهاد کشاورزی (سازمان امور عشایر ایران) می‌باشد ماده ۱۷
- دستگاه‌های اجرایی ذی ربط موظف هستند گزارش عملکرد خود را به طورسالانه تهیه و به شورای عالی عشایر منعکس نمایند. «دبیرخانه شورای عالی عشایر» - مستقر در سازمان امور عشایر - وظیفه پیگیری تهیه گزارش‌ها را به عهده دارد. ماده ۱۸
- این آیین‌نامه از تاریخ ابلاغ لازم الاجرا خواهد بود. محمدرضا عارف - معاون اول رئیس جمهور