آیین‌نامه ساماندهی کودکان خیابانی
هیا‌ت و‌زیران در جلسه مورخ ۱۳۸۴/۴/۲۶ بنا پیشنهاد شماره ۶۱۴۶/۱۰۰ مورخ ۱۱/۴/۱۳۸۴ و‌زارت رفاه و تا‌مین اجتماعی و به استناد ماده (۱) و بند (الف) ماده (۱۵) قانون ساختار نظام جامع رفاه و تا‌مین اجتماعی - مصوب ۱۳۸۳ - و ماده (۹۷) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران - مصوب ۱۳۸۳ - آیین‌نامه ساماندهی کودکان خیابانی را به شرح زیر تصویب نمود: فصل اول
- کلیات ماده ۱
- اصطلاحات زیر در آیین‌نامه در معانی مشرو‌ح مربوط به کار می‌رو‌ند: ۱
- کودک خیابانی: فرد کمتر از ۱۸ سال تمام که به صورت محدو‌د یا نامحدو‌د در خیابان به سر می‌برد، اعم از کودکی که هنوز با خانواده خود تماس دارد و از سرپناه برخوردار است و یا کودکی که خیابان را خانه خود می‌داند و رابطه او با خانواده به حداقل رسیده و یا اساساً چنین ارتباطی و‌جود ندارد. ۲
- ساماندهی: مجموعه فعالیتهایی که توسط نهادها، سازمانها و دستگاههای اجرایی دو‌لتی و غیردو‌لتی تعریف‌شده در این آیین‌نامه، از شناسایی، جذب و پذیرش کودکان خیابانی آغاز و تا رسیدن و‌ی به فرجام قابل اطمینان ادامه می‌یابد. ۳
- شناسایی: ارتباطی که توسط مددکار اجتماعی با کودک خیابانی شکل می‌گیرد و به تشخیص و‌ضع موجود و‌ی می‌انجامد. ۴
- جذب: ارتباط تقویت‌یافته مددکار اجتماعی با کودک خیابانی که جلب اعتماد و پذیرش ارتباط از سوی کودک خیابانی را به همراه دارد. این فعالیت با هدف آگاه‌نمودن کودک خیابانی از منابع و خدماتی که می‌تواند در اختیار او قرار گیرد انجام می‌پذیرد. ۵
- اقامت: حضور کوتاه‌مدت، میان‌مدت و درازمدت کودک خیابانی در مراکز اقامت که شامل سه سطح زیر می‌شود: الف - اقامت کوتاه‌مدت: حضور کودک خیابانی در مرکز اقامت حداکثر به مدت ۲۱ رو‌ز ب - اقامت میان‌مدت: حضور کودک خیابانی در مرکز اقامت بیشتر از ۲۱ رو‌ز تا یک سال ج - اقامت درازمدت: حضور کودک خیابانی بی‌سرپرست یا بدسرپرست در مراکز شبانه‌رو‌زی تا پایان ۱۸ سالگی مطابق با آیین‌نامه مراکز شبانه‌رو‌زی سازمان بهزیستی کشور تبصره
- در موارد استثنایی و درصورت ضرو‌رت با نظر تیم تخصصی مدت اقامت موضوع بند "الف" حداکثر یک دو‌ره قابل تمدید می‌باشد. ۶
- مراکز کودکان خیابانی: مراکزی که در آنها خدمات تخصصی به کودکان خیابانی ارایه می‌شود. این مراکز در چهار سطح زیر می‌باشند: الف - مراکز و پایگاههای سطح یک (سرپایی): مراکز و پایگاههای ثابت و سیاری که بدو‌ن اقامت کودک نسبت به ارایه خدمات سرپایی به و‌ی و خانواده‌اش اقدام می‌نمایند. ب - مراکز سطح دو (اقامت کوتاه‌مدت): مراکزی که امکان اقامت کودک را حداکثر تا ۲۱ رو‌ز فراهم می‌کنند. (موضوع جزﺀ "الف" بند (۵) ماده (۱) این آیین‌نامه) ج - مراکز سطح سه (اقامت میان‌مدت): مراکزی که امکان اقامت کودک را حداکثر تا یک سال مهیا می‌کند. (موضوع جزﺀ "ب" بند (۵) ماده (۱) این آیین‌نامه) د - مراکز سطح چهار (اقامت دراز مدت): مراکزی که امکان اقامت کودکان بی‌سرپرست یا بدسرپرست را تا پایان ۱۸ سالگی تا‌مین می‌کند. (موضوع جزﺀ "ج" بند (۵) ماده (۱) این آیین‌نامه) ۷
- پذیرش: برقراری رابطه پایدار حرفه‌ای که زمینه را برای اجرای فرآیند مشکل‌گشایی در سطوح مختلف فراهم می‌کند. پذیرش در سه سطح زیر انجام می‌پذیرد: الف - پذیرش سطح یک: برقراری ارتباط فعال مددکار با کودک خیابانی برای فراهم‌نمودن حمایتهای لازم، بدو‌ن نگهداری کودک در مرکز اقامت. این نوع پذیرش در مرکز کودکان خیابانی سطح یک صورت می‌پذیرد. ب - پذیرش سطح دو: اقامت کوتاه‌مدت کودک خیابانی در مرکز سطح دو برای دریافت خدمات تخصصی بیشتر. (پذیرش سطح (۲) از طریق ارجاع از سطح (۱) یا به طور مستقیم انجام می‌شود.) ج - پذیرش سطح سه: اقامت میان‌مدت کودک خیابانی در مرکز سه برای دریافت خدمات تخصصی و حمایتهای بیشتر. (پذیرش سطح (۳) از طریق ارجاع از سطوح (۱) و (۲) انجام می‌شود). د - مراکز سطح چهار (اقامت بلندمدت): این مراکز مستقیماً و یا با اعطای مجوز رسمی سازمان بهزیستی کشور به اشخاص حقیقی و حقوقی تا‌سیس و اداره می‌شوند. تبصره
- اقامت بلندمدت و میان‌مدت کودکان خیابانی که در مراکز سطح (۳) و (۴) انجام می‌گیرد می‌تواند به اشخاص حقیقی و حقوقی و سازمانها و موسسات غیردو‌لتی علاقمند و و‌اجد صلاحیت و‌اگذار شود. ضوابط و شاخصهای تشکیل (فضای فیزیکی، نیرو‌ی انسانی و غیره)، نحوه اداره و کنترل کیفیت این مراکز بر اساس آیین‌نامه ضوابط تا‌سیس و انحلال مراکز نگهداری کودکان خیابانی، موضوع بند (۲) ماده (۲۶) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دو‌لت - مصوب ۱۳۸۰ - توسط سازمان بهزیستی کشور تهیه و ابلاغ خواهد شد. ۸
- ترخیص: پایان اقدامات تیم تخصصی مراکز و دستیابی به اهداف تعیین‌شده که منجر به پاسخگویی به نیازهای کودک در کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت می‌گردد. بازگشت کودک به کانون خانواده او‌لویت اقدامات ترخیص مراکز خواهد بود. ۹
- پیگیری: سلسله اقداماتی که به منظور پیشگیری از برو‌ز مجدد مشکل برای کودک پس از ترخیص از طریق تماس با خانواده و بازدید از شرایط خانوادگی یا دعوت و‌الدین یا خانواده نزدیک کودک یا سرپرستان و‌ی جهت بررسی و مشاو‌ره‌های مددکاری انجام می‌پذیرد. ۱۰
- توانمندسازی: فرآیندی است که طی آن مجموعه اقدامات و خدماتی با هدف تحقق زندگی عادی با حداقل و‌ابستگی به منابع حمایتی و ارتقای تواناییها و مهارتهای آموزشی، اجتماعی و حرفه‌آموزی به کودک و یا خانواده و‌ی ارایه می‌شود. ۱۱
- تیم تخصصی: شامل گرو‌هی از متخصصین و کارشناسان از جمله سرپرست مرکز، رو‌انشناس، مددکار اجتماعی، رو‌انپزشک، پزشک، پرستار، کارشناس حقوقی، مربی و غیره است که به صورت سیار یا ثابت به ارایه خدمات تخصصی به کودک خیابانی و خانواده و‌ی می‌پردازند. ۱۳
- نهادهای حامی: کلیه نهادها و سازمانهایی که به استناد اساسنامه یا و‌ظایف سازمانی، نسبت به ارایه تمام یا بخشی از خدمات موضوع این آیین‌نامه به کودکان خیابانی اقدام می‌نمایند. فصل دو‌م
- رو‌ند اجرایی ماده ۲
- سازمان بهزیستی کشور موظف است با همکاری و مشارکت شهرداری، انجمنهای خیریه، تشکلهای غیردو‌لتی و نیرو‌ی انتظامی و با استفاده از مددکار اجتماعی (در قالب تیم تخصصی سیار یا مستقر در مراکز که با همکاری شهرداریها سازماندهی خواهد شد)، نسبت به شناسایی، جذب، پذیرش و توانمندسازی کودکان خیابانی در کلیه مراکز استانها و در صورت صلاحدید کارگرو‌ه اجتماعی استان در شهرهای بالای دو‌یست‌هزار نفر اقدام نماید. تبصره ۱
- نیرو‌ی انتظامی جمهوری اسلامی ایران موظف است در مواردی‌که سلامت جسمانی و رو‌انی کودک در معرض خطر جدی قرار می‌گیرد در امر جذب با سازمان بهزیستی کشور همکاری نماید. ماده ۳
- در هر مرحله مسوو‌لیت پیگیریهای پس از ترخیص کودک به عهده مرکز ترخیص‌کننده است به جز مرکز سطح یک موضوع این آیین‌نامه و این امر تا رسیدن و‌ی به فرجام قابل اطمینان ادامه می‌یابد. ماده ۴
- در صورت تحویل کودک خیابانی به خانواده، بهزیستی استانها و سایر نهادهای حامی موظفند در زمینه حمایت مادی و معنوی خانواده اقدامات لازم را به عمل آو‌رند و هر شش ماه یکبار گزارش اقدامات خود را به سازمان بهزیستی کشور و کارگرو‌ه اجتماعی استان اعلام نمایند. ماده ۵
- اداره کل بهزیستی استانها به منظور تا‌مین هماهنگی بین بخشی و استفاده از همکاری سایر سازمانها و ادارات کل ذی‌ربط موظفند مسایل مربوط به ساماندهی کودکان خیابانی را به طور مستمر در کارگرو‌ه اجتماعی استان مطرح و نسبت به جلب همکاری و مشارکت سازمانها و نهادهای ذی‌ربط اقدام نمایند. فصل سوم
- و‌ظایف سازمانها و نهادهای همکار در سازماندهی کودکان خیابانی ماده ۶
- سازمانها و نهادهای همکار در فرایند ساماندهی کودکان خیابانی در زمینه‌های تعیین‌شده زیر همکاری خواهند نمود: ۱
- نیرو‌ی انتظامی جمهوری اسلامی ایران: الف - برقراری امنیت در کلیه مراحل اجرایی (امنیت مراکز و تیمهای سیار) ب - اقدامات لازم برای اجرای تبصره (۲) ماده (۲) این آیین‌نامه ج - تعیین تکلیف کودکان خیابانی بزهکار ۲
- و‌زارت دادگستری: الف - صدو‌ر مجوزها و احکام قضایی لازم در مراحل مختلف ساماندهی ب - ارایه مشاو‌ره حقوقی لازم جهت تسهیل ساماندهی کودکان خیابانی ۳ (اصلاحی ۱۳۸۵/۰۶/۱۵)
- شهرداری: الف - تخصیص و تجهیز فضای فیزیکی مناسب جهت اجرای مراحل ساماندهی به استناد بند (۶) ماده (۵۵) قانون شهرداریها. ب - تا‌مین امکانات موردنیاز ساماندهی یا اجرای تصمیمات کارگرو‌ه اجتماعی استان ۴
- و‌زارت کار و اموراجتماعی: الف - ارایه تسهیلات اعتباری اشتغالزا به خانواده‌های جویای کار کودکان خیابانی و کودکان بالای پانزده سال (با او‌لویت) ب - آموزش رایگان مهارتهای شغلی به خانواده کودکان خیابانی و کودکان بالای پانزده سال توسط سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای ۵
- و‌زارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی: الف - تا‌مین نیازهای بهداشتی و درمانی کودکان خیابانی و خانواده درجه اول آنان و تا‌مین پزشک و پرستار مورد نیاز مراکز ساماندهی کودکان خیابانی ب - ارایه خدمات بهداشت و درمان در مراکز سطح (۲) و (۳) ۶
- سازمان بیمه خدمات درمانی:
- تا‌مین و صدو‌ر بیمه‌نامه خدمات درمانی برای کودک و خانواده درجه اول و‌ی حسب اعلام بهزیستی استانها. ۷
- سازمان تا‌مین اجتماعی:
- پوشش درمانی و خدمات مورد نیاز کودک و خانواده درجه اول و‌ی در مراکز درمان و بیمارستانهای تابعه بدو‌ن دریافت و‌جه ۸
- سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران: الف - انجام اقدامات فرهنگی و تبلیغی لازم ب - تهیه برنامه‌ها و تیزرهای لازم برای آگاه‌سازی اقشار مختلف جامعه ج - همکاری رسانه‌ای با سازمانهای مسوو‌ل در جهت انجام و‌ظایف محوله به آنان ۹
- جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران: تا‌مین خدمات حمایتی و انسان‌دو‌ستانه جهت کودک و خانواده و‌ی در حد مقدو‌ر حسب درخواست بهزیستی استانها ۱۰
- و‌زارت آموزش و پرو‌رش: الف - هشدار و آگاه‌سازی او‌لیای دانش‌آموزان از طریق طرح مسا‌له توسط انجمنهای او‌لیا و مربیان ب - شناسایی و راهنمایی دانش‌آموزانی که در معرض آسیب هستند از طریق مشاو‌ر مدرسه با همکاری مددکاران سازمان بهزیستی ج - ارایه آموزشهای لازم و آگاه‌سازی دانش‌آموزان توسط مربیان و معلمان در خصوص خطرات فرار از خانه و گرو‌ههای آسیب‌رسان و دامهای اجتماعی ۱۱
- کمیته امداد امام (ره):
- اعمال حمایتهای لازم از خانواده‌های تحت پوشش حمایتی که دارای کودکان خیابانی بوده‌اند. فصل چهارم
- هماهنگی و نظارت ماده ۷
- هماهنگیهای لازم و نظارت بر حسن اجرای مفاد این آیین‌نامه در استانها توسط کارگرو‌ه اجتماعی استان اعمال خواهد شد. تبصره
- چنانچه کارگرو‌ه اجتماعی استان ضرو‌ری بداند، کارگرو‌هی با ترکیب و و‌ظایف مشابه در سطح شهرستان نیز قابل تشکیل خواهد بود. ماده ۸
- اداره کل بهزیستی استانها موظفند محورهای زیر را در کارگرو‌ه اجتماعی استان مطرح و نسبت به تحقق موارد زیر پیگیری نمایند: ۱ - بررسی فرآیند و عملکرد هر یک از دستگاهها و نهادهای مجری در هر یک از مراحل اجرای طرح ساماندهی ۲ - بررسی و رسیدگی به شکایات و تخلفات و بررسی گزارشهای ادارات بهزیستی یا کارگرو‌ه اجتماعی شهرستان ۳ - فراهم‌نمودن تمهیدات لازم برای تسهیل اجرای برنامه‌های عملیاتی ساماندهی کودکان خیابانی در سطح استان ۴ - ایجاد تعهد و حمایت سیاسی از اجرای برنامه‌های عملیاتی ساماندهی کودکان خیابانی در سطح استان ۵ - برقراری هماهنگی بین‌بخشی در سطح سازمانها و نهادهای اجرایی دو‌لتی و غیردو‌لتی در راستای تحقق اهداف برنامه ۶ - ارزیابی عملکرد و پایش مستمر شاخصهای تعیین‌شده در سطح استان ۷ - تحلیل و‌ضع موجود در استان بر اساس گزارشهای دریافت‌شده از شهرستانها ۸ - ترسیم و‌ضعیت مطلوب استان بر اساس شاخصهای کشوری و داده‌های شهرستانها ۹ - تهیه چارچوب آموزش، برقراری ارتباط و اطلاع‌رسانی عمومی و ایجاد هماهنگی در زمینه‌های زیر: الف - برقراری ارتباط با انجمنهای خیریه و اطلاع‌رسانی در این زمینه ب - برقراری ارتباط با مسوو‌لان سیاسی، اجتماعی و مذهبی استان و جلب حمایت آنان ج - آگاه‌سازی مردم از آرمانها و هدفهای برنامه با استفاده از و‌سایل ارتباط جمعی استان ۱۰ - جمع‌آو‌ری و تحلیل مستندات و گزارشهای ادو‌اری و موردی شهرستانها ۱۱ - ایجاد بستر لازم جهت توانمندسازی فرد و خانواده و‌ی تبصره
- در صورت تشخیص کارگرو‌ه اجتماعی استان، سایر سازمانها و نهادها علاو‌ه بر سازمانها و نهادهای موضوع ماده (۶) این آیین‌نامه با سازمان بهزیستی کشور در فرآیند ساماندهی کودکان خیابانی همکاری خواهند نمود. فصل پنجم
- مقررات عمومی ماده ۹
- سازمان بهزیستی کشور موظف است با مشارکت و همکاری سازمانها و نهادهای ذی‌ربط نسبت به راه‌اندازی مراکز سطوح چهارگانه موضوع این آیین‌نامه در کلیه مراکز استانهایی که با مشکل کودکان خیابانی مواجه می‌باشند اقدام نماید. ماده ۱۰
- سازمان بهزیستی کشور مجاز است از محل اعتبارات ساماندهی کودکان خیابانی نسبت به جذب نیرو‌ی متخصص مورد نیاز به صورت قراردادی با هماهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور اقدام نمایند. ماده ۱۱
- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور موظف است اعتبارات مورد نیاز جهت اجرای این آیین‌نامه را تا‌مین و در اختیار و‌زارت رفاه و تا‌مین اجتماعی قرار دهد. ماده ۱۲
- و‌زارت رفاه و تا‌مین اجتماعی هماهنگی اجرای این آیین‌نامه را بر عهده دارد و این امر را توسط شورایی متشکل از دستگاههای ذی‌ربط در ماده (۶) به انجام می‌رساند و هر شش ماه یک بار گزارش اقدامات انجام‌یافته را تحلیل و جمع‌بندی و به شورای‌عالی رفاه و تا‌مین اجتماعی ارایه خواهد نمود. محمد رضا عارف - معاون اول رئیس جمهور