دستورالعمل ارزیابی اتقان آراء قضایی
مقدمه در اجرای مواد ۲۹۵ تا ۲۹۹ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، مواد ۳۷۴ تا ۳۸۱ قانون آیین دادرسی کیفری، بند «د» ماده ۱۱۳ قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰ - ۱۳۹۶) مصوب ۱۳۹۵/۱۲/۱۴ و در راستای تاکیدات مقام معظم رهبری در زمینه ضرورت اتقان آراء قضایی و فراگیر شدن آن بهعنوان پیش نیاز تحول قوه قضاییه و به منظور ارتقای کیفیت دادرسی، نظارت کیفی بر نحوه عملکرد قضایی و افزایش صدور آراء متقن و مستحکم و تحقق اهداف اصول ۱۶۱، ۱۶۶ و ۱۶۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، «دستورالعمل ارزیابی اتقان آراء قضایی» به شرح مواد آتی است. فصل اول: تعاریف و اختصارات ماده ۱
- تعاریف و اختصارات به کار رفته در این دستورالعمل به شرح ذیل است: الف
- هیات مرکزی: هیات مرکزی اتقان آرا، موضوع ماده ۵ این دستورالعمل؛ ب
- هیات/ هیاتهای استانی: هیات/ هیاتهای استانی اتقان آرا، موضوع ماده ۹ این دستورالعمل؛ پ
- گروه/ گروههای تخصصی مرکزی: گروه/ گروههای تخصصی ارزیابی آراء قضایی در هیات مرکزی؛ ت
- گروه/ گروههای تخصصی استانی: گروه/ گروههای تخصصی ارزیابی آراء قضایی در استانها؛ ث
- نرم افزار تناد: نرم افزار تحلیل و نقد آراء دادگستری و دیوان عالی کشور. فصل دوم: شاخصها و ساختار رای متقن ماده ۲
- رای متقن ضمن تنظیم گردش کار مستقل، دارای ساختاری به شرح زیر میباشد: الف
- مقدمه: شامل مواردی از قبیل مشخصات اصحاب دعوی، وکلا یا نمایندگان قانونی آنان، موضوع درخواست، بیان فرایند دادرسی، توصیف دقیق رفتار ارتکابی، نحوه شروع به تعقیب، عنوان اتهامی، زمان و محل وقوع آن، خواسته خواهان یا شاکی و تغییرات احتمالی آن، بیان ایرادات، دفاعیات و دلایل طرفین؛ ب
- بدنه اصلی رای: شامل مواردی مانند ارزیابی ادله، دفاعیات و مستندات طرفین، تطبیق دقیق رفتار ارتکابی با اعمال یا وقایع حقوقی با عناوین قانونی به طور مستدل، رد یا پذیرش مستدل دلایل، ذکر مستندات، اعم از مواد قانونی، قواعد فقهی، منابع معتبر اسلامی، فتاوی معتبر یا اصول حقوقی و انشای حکم یا قرار؛ پ
- قسمت پایانی: شامل اعلام حضوری یا غیابی بودن رای، قطعیت یا قابل اعتراض بودن آن، مهلت و مرجع رسیدگیکننده به اعتراض، مرجع رسیدگی، نام، نام خانوادگی، سمت و امضا قاضی یا قضات صادرکننده رای و تاریخ صدور رای است. ماده ۳
- شاخصهای رای متقن حسب مورد عبارت است از: الف
- رعایت قوانین و مقررات مربوط به صلاحیت مراجع قضایی از قبیل ذاتی، محلی و صلاحیت شخصی قاضی؛ ب
- متکی بودن رای بر تبیین مبانی استنباط، دلایل معتبر با ذکر دقیق آنها در متن رای، از جمله انعکاس مفاد شهادت شهود و مطلعان و ذکر امارات و قراین یا اظهارات شهود یا مطلعان، عین اظهارات در بردارنده اقرار و تحلیل یافتهها (مستدل بودن)؛ پ
- ذکر مواد قانونی و مقررات و در صورت خلا آن، استناد به منابع معتبر اسلامی و فتاوای معتبر و اصول حقوقی (مستند بودن)؛ ت
- عقلانی، منطقی بودن و قدرت اقناع کنندگی رای که در نتیجه قوت استدلال، و تفسیر، منجز بودن، عدم تناقض و تضاد در مفاد رای و عدم استناد به اصول یا مواد متضاد حاصل میشود (موجه بودن)؛ ث
- جامعیت، شفافیت، عدم وجود ابهام و اجمال، از جمله در تعیین مجازات قابل اجرا و تعیین محکوم به در رد عین، مثل یا قیمت و نیز نوع و میزان مسئولیت هر یک از محکومعلیهم، تعیین تکلیف نسبت به اموال ناشی از جرم، صدور رای یا اتخاذ تصمیم مقتضی نسبت کلیه اصحاب پرونده و همچنین اتهامات متهم، شکایات یا خواستههای مطروحه در پرونده (صریح و شفاف بودن رای و موضوع آن)؛ ج
- قید حضوری یا غیابی بودن، قطعیت یا قابل اعتراض بودن رای و مهلت و مرجع رسیدگی به اعتراض (توصیف وضعیت رای)؛ چ
- دارا بودن نثر روان و قابل فهم برای مخاطب و رعایت اصول نگارش فارسی؛ ح
- منسجم بودن رای به نحوی که استدلال و استناد رای با نتیجه آن مغایر نباشد؛ خ
- رعایت اصل قانونی بودن جرم و مجازات؛ د
- تناسب در صدور قرارها و تعیین مجازاتها و اقدامات تامینی؛ ذ
- بهره گیری دقیق از مقررات مربوط به تخفیف یا تشدید مجازات؛ ر
- استفاده صحیح و مناسب از نهادهای ارفاقی، مانند خودداری از تعقیب متهم، تعلیق یا ترک تعقیب، ارجاع به میانجی گری، تعویق صدور حکم، تعلیق اجرای مجازات، معافیت از کیفر و اعمال مجازاتهای جایگزین حبس؛ ز
- دادرسی و صدور رای در چارچوب کیفرخواست یا اتهامی که به طور مستقیم در دادگاه مطرح میشود و رعایت اقتضائات مربوط به تغییرات احتمالی عنوان اتهام در فرآیند دادرسی در دادگاه، از جمله ضرورت اخذ دفاعیات متهم؛ ژ
- صدور رای در چارچوب خواسته خواهان با توجه به تغییرات احتمالی آن. ماده ۴
- قضات سراسر کشور، به ویژه قضات دیوان عالی کشور ضمن توجه به شاخصهای صدور رای، آراء خود را به نحوی انشا نمایند که موجب پویایی نظام حقوقی و تاثیرگذاری در مراجع علمی و محققان به عنوان رای راهنما باشد. فصل سوم: تشکیلات ارزیابی ساختار و اتقان آرا و شرح وظایف و اختیارات آنها ماده ۵
- هیات مرکزی اتقان آرا بالاترین مقام تصمیم گیرنده و اجرایی ارزیابی آرا است و در دیوان عالی کشور با ترکیب زیر تشکیل میشود: الف
- معاون نظارت دیوان عالی کشور (دبیر هیات مرکزی)؛ ب
- معاون نظارت بر دادسراهای دادستان کل کشور؛ پ
- نماینده دادگاه عالی انتظامی قضات؛ ت
- معاون نظارت و ارزشیابی دادسرای انتظامی قضات؛ ث
- نماینده معاونت منابع انسانی و امور فرهنگی؛ ج
- دو نفر از قضات صاحب نظر دیوان عالی کشور در تخصصهای مختلف به انتخاب رئیس قوه قضاییه. تبصره
- هیات مرکزی دارای گروههای تخصصی مرکزی به شرح مواد آتی میباشد و حسب نیاز میتواند جهت انجام بهتر وظایف خود، گروههای فرعی تخصصی به سرپرستی یکی از اعضا تشکیل دهد. ترکیب اعضا و تعیین وظایف آنها با هیات مرکزی است. ماده ۶
- وظایف و اختیارات هیات مرکزی به شرح زیر است: الف
- سیاست گذاری و برنامهریزی در مورد اتقان آرا و ارزیابی آن؛ ب
- تعیین تعداد و عناوین گروههای تخصصی مرکزی، ضوابط و نحوه فعالیت آنها؛ پ
- احراز صلاحیت، آموزش، توجیه و انتصاب ارزیابان در گروه تخصصی مرکزی؛ ت
- تعیین ضرایب امتیازدهی به شاخصها؛ ث
- بررسی و اظهارنظر در خصوص پیشنهادهای گروههای تخصصی مرکزی و هیاتهای استانی؛ ج
- نظارت بر عملکرد هیاتهای استانی؛ چ
- تعیین شاخصها برای پرداخت حقالزحمه متناسب با تلاش هر یک از ارزیابان در چارچوب ضوابط و مقررات؛ ح
- تایید گزارش سالانه در خصوص اتقان آرا. تبصره
- تشکیل این هیات نافی صلاحیت دیوان عالی کشور نسبت به نظارت بر حسن اجرای قوانین در محاکم نیست. ماده ۷
- گروههای تخصصی مرکزی مرکب از سه نفر قاضی شاغل یا بازنشسته دارای تخصص و تجربه و صاحب نظر در امور دادسرا، دادگاههای کیفری، حقوقی و تجدیدنظر، دیوان عدالت اداری، سازمان قضایی نیروهای مسلح و دیوان عالی کشور میباشد. ماده ۸
- دبیرخانه هیات مرکزی در دیوان عالی کشور مستقر میشود و عهده دار وظایف زیر است: الف
- انجام امور اداری هیات مرکزی از جمله تشکیل جلسات، تنظیم صورت جلسات و ابلاغ مصوبات هیات مذکور؛ ب
- اعلام سیاستها، برنامهها و مصوبات هیات مرکزی به مراجع ذی صلاح جهت اجرا؛ پ
- نظارت بر جریان ارزیابی و عملکرد گروههای تخصصی مرکزی و ارائه نتایج آن به هیات؛ ت
- ارسال آراء راهنما (موضوع ماده ۴ این دستورالعمل)، برگزیده و نمونه با لحاظ ضوابط این دستورالعمل جهت دسته بندی و انتشار به پژوهشگاه قوه قضاییه؛ ث
- جمعآوری گزارشهای هیات استانی؛ ج
- تهیه گزارش جامع سالانه به تفکیک وضعیت اتقان آرا در هر استان و مرجع قضایی. ماده ۹
- هیات استانی اتقان آرا در دادگستری کل هر استان با ترکیب زیر تشکیل میشود: الف
- معاون ارزشیابی دادگستری استان (دبیر هیات)؛ ب
- رئیس کل دادگاههای شهرستان مرکز استان پ
- دادستان مرکز استان یا یکی از معاونان وی؛ ت
- معاون منابع انسانی دادگستری استان؛ ث
- سه تن از قضات دادگاه تجدیدنظر استان به انتخاب رئیس کل دادگستری استان. تبصره
- هیات استانی دارای گروههای تخصصی استانی به شرح مواد آتی میباشد. ماده ۱۰
- وظایف و اختیارات هیات استانی عبارت است از: الف
- تعیین گروه تخصصی استانی برای اتقان آرا و اعزام آنان به تمام حوزههای قضایی؛ ب
- بررسی پیشنهادهای گروه تخصصی استانی در خصوص قضات صادرکننده آراء مورد ارزیابی؛ پ
- ارائه پیشنهادهای لازم جهت تشویق یا لزوم آموزش قضات و بهبود و تقویت ارزیابی اتقان آراء قضایی به هیات مرکزی؛ ت
- پیشنهاد حقالزحمه مناسب برای هر یک از اعضای هیات استانی و ارزیابان بر اساس ضوابط مصوب هیات مرکزی؛ ث
- ارسال آراء نمونه و شاخص با لحاظ ضوابط این دستورالعمل به دبیرخانه هیات مرکزی؛ ج
- ارائه گزارش سالانه به هیات مرکزی. ماده ۱۱
- بررسی اتقان آرا بر اساس شاخصهای مذکور در این دستورالعمل حسب مورد بر عهده گروه تخصصی مرکزی و استانی است. ماده ۱۲
- مدت عضویت اعضای حقیقی هیات مرکزی و هیات استانی و همچنین گروههای تخصصی مرکزی و استانی، سه سال میباشد و انتخاب مجدد آنها بلامانع است. اعضای مذکور در خارج از وقت اداری نسبت به ارزیابی آراء قضات اقدام میکنند. استفاده از قضات بازنشسته در ساعات اداری بلامانع است. ماده ۱۳
- ابلاغ اعضای گروههای تخصصی حسب مورد پس از تایید هیات مرکزی یا هیات استانی توسط دبیر آن صادر میشود. چگونگی پرداخت حقالزحمه اعضای هیات مرکزی و استانی و گروههای تخصصی مرکزی و استانی همانند اعضای کارگروههای مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه است. ماده ۱۴
- هیات مرکزی و هیات استانی و گروههای تخصصی مرکزی و استانی با اکثریت اعضاء تشکیل و اتخاذ تصمیم با اکثریت اعضاء حاضر است. فصل چهارم: فرایند ارزیابی ماده ۱۵
- ارزیابی آرا در فواصل زمانی یک ساله انجام میشود. بدین منظور در هر ماه یک رای از هر یک از قضات با نظارت دبیر هیات استانی توسط نرم افزار تناد انتخاب و پس از حذف مشخصات طرفین دعوا و قاضی یا قضات و شعبه صادرکننده رای، با اختصاص کد شناسایی، در اختیار هیات استانی قرار میگیرد. ماده ۱۶
- هیاتهای استانی موظف اند آراء سالیانه هر قاضی را حداکثر تا ۱۵ اسفندماه هر سال در اختیار گروههای تخصصی استانی قرار دهند. نمرات آراء یک قاضی توسط نرم افزار تناد محاسبه و پس از جمع بندی و معدل گیری، نمره استانی آراء قضات محاسبه میشود. هیات استانی آراء برگزیده را به نحوی که از پنج درصد تعداد شعب فعال هر یک از مراجع قضایی (دادسرا، دادگاه بخش، دادگاه عمومی حقوقی، دادگاه خانواده، دادگاه عمومی کیفری ۲، دادگاه اطفال و نوجوانان و دادگاه کیفری یک و تجدیدنظر) بیشتر نباشد، از طریق نرم افزار تناد برای هیات مرکزی ارسال میکند. دبیرخانه هیات مرکزی آراء برگزیده را به گروههای تخصصی مرکزی، ارجاع میدهد. هیات مرکزی حداکثر تا ۲۰ خرداد سال بعد از میان آراء برگزیده استانی و بر اساس نتایج ارزیابی در سطح کشوری، آراء نمونه ملی را به تفکیک مراجع قضایی به نحوی که از ۱۰ درصد مجموع آراء واصله بیشتر نباشد، انتخاب و اعلام میکند. تبصره ۱
- هیات مرکزی نحوه انجام فرایند مذکور را طی شیوهنامه ای تعیین و ابلاغ خواهد نمود. تبصره ۲
- مواردی که محمول بر نظر قضایی و استنباط از قوانین است در ارزیابی مورد توجه قرار میگیرد. تبصره ۳
- در صورتی که آراء صادره حسب نظر گروههای تخصصی استانی دارای اشکالات و ایرادات از حیث ساختار و شاخصهای مذکور در مواد ۲ و ۳ این آییننامه باشد، مراتب جهت اعلام به قاضی مربوط به هیات استانی اعلام میشود. تبصره ۴
- هیات استانی پس از جمع بندی استنباطهای مختلف و همچنین اشکالات و ایرادات آرا، پیشنهادهای خود را جهت رفع آن به هیات مرکزی اعلام میکند. فصل پنجم: نتایج ارزیابی ماده ۱۷
- گروههای تخصصی مرکزی و استانی نسبت به ارزیابی آرا، به ترتیب نوبت و بر اساس شاخصها و ضوابط این دستورالعمل اقدام میکنند. گروههای مذکور برای هر یک از شاخصها نمره ای از یک تا بیست تخصیص میدهند و پس از ارزیابی و امتیازدهی رای مطابق شاخصها و ضوابط این دستورالعمل، نتیجه را در نرم افزار تناد ثبت میکنند. ماده ۱۸
- میانگین نمره آراء ارزیابی شده هر قاضی در مرحله استانی و یا کشوری، «نمره اتقان آراء دوره یک ساله قاضی» محسوب میشود که بر اساس ضرایب مصوب هیات مرکزی به وسیله نرم افزار تناد محاسبه و معدل آن اعلام میشود. ماده ۱۹
- نمره اتقان آراء دوره یک ساله قاضی در کارنامه قضایی وی برابر ضوابط دستورالعمل تنظیم کارنامه قضایی، مصوب ۱۳۹۴ رئیس قوه قضاییه، از جمله بند "ب" ماده ۴ آن درج میشود و۲۰ % مجموع امتیاز کارنامه به آن اختصاص مییابد و مراتب به قاضی مربوط اعلام میگردد. ماده ۲۰
- قضاتی که در دو دوره متوالی یا سه دوره متناوب در بازه زمانی ۵ ساله میانگین کمتر از ۱۲ اخذ نمایند، با تایید هیات مرکزی برای گذراندن دورههای آموزشی مورد توصیه هیات، به معاونت منابع انسانی و امور فرهنگی قوه قضاییه معرفی میشوند. در صورت عدم موفقیت در دوره آموزشی و با کسب نمره کمتر از ۱۲ پس از ارزیابی مجدد، توسط دبیرخانه هیات مرکزی حسب مورد جهت اقدام مقتضی به دادسرای انتظامی قضات یا کمیسیون نقل و انتقال قضات معرفی میشوند. ماده ۲۱
- به قضاتی که در فرایند ارزیابی سالانه اتقان آرا حائز امتیازات زیر شوند، علاوه بر پرداختهای مربوط به بهره وری و کارنامه قضایی، در حدود اعتبارات، پاداش ویژه اتقان آرا تعلق میگیرد. وضعیت نمره امتیاز پاداش بر اساس یک ماه میانگین آخرین حقوق و مزایای سال مورد محاسبه (درصد) عالی ۲۰ - ۱۸ ۱۰۰ - ۹۰ ۴۰ خیلی خوب ۱۸ - ۱۶ ۹۰ - ۸۰ ۳۰ تبصره ۱
- به قضات موضوع این ماده که وضعیت آنان عالی یا خیلی خوب باشد، توسط رئیس قوه قضاییه یا معاون اول، تقدیرنامه اتقان آرا که در بردارنده نمره و وضعیت اتقان آراء ایشان باشد، اعطا میشود و حسب مورد در سطح ملی یا استانی نیز از این قضات به نحو مقتضی تقدیر میشود. تبصره ۲
- در مواردی که رای با تعدد قضات صادر میشود، تمام قضات امضا کننده رای مشمول امتیازات این ماده میباشند، مگر اینکه رای به صورت اقلیت و اکثریت صادر شود، که در این صورت هر یک جداگانه مورد بررسی قرار میگیرد. ماده ۲۲
- قضاتی که در دو دوره متوالی یا سه دوره متناوب در بازه زمانی ۵ ساله حائز درجه عالی شوند، با پیشنهاد هیات مرکزی از مزایایی به تشخیص کمیسیون نقل و انتقال قضات بهره مند میشوند. تداوم این مزایا در سالیان بعد، منوط به استمرار بلاانقطاع امتیاز عالی در سالیان بعد است. فصل ششم: سایر مقررات ماده ۲۳
- تمامی آرائی که در مراجع قضایی اعم از دادسرا، دادگاههای بدوی و تجدیدنظر، دیوان عالی کشور، دیوان عدالت اداری، شوراهای حل اختلاف، دادسرا و دادگاههای نظامی صادر میشوند، مشمول ضوابط این دستورالعمل میباشند. تبصره
- در مورد آرا قضات دیوانعالی کشور و دیوان عدالت اداری و سازمان قضایی نیروهای مسلح حسب مورد، توسط هیاتی زیر نظر هیات مرکزی که توسط روسای آنها مشخص میشود، بر اساس این دستورالعمل اقدام میشود. سازمان قضایی نیروهای مسلح عنداللزوم میتواند هیات استانی نیز تشکیل دهد. ماده ۲۴
- معاونت مالی، پشتیبانی و امور عمرانی اعتبارات مورد نیاز این دستورالعمل، از قبیل حق جلسات اعضای هیات، دستمزد ارزیابان و پاداش ویژه اتقان آراء قضایی را تامین و تخصیص میدهد و برای اجرای این دستورالعمل برنامهریزی میکند. ماده ۲۵
- معاونت حقوقی و امور مجلس قوه قضاییه نسبت به امور زیر اقدام و نتیجه را در اختیار قضات کشور قرار میدهد: الف
- رصد قوانین تازه تصویب شده و تبیین نسبت آنها با قوانین سابق از جمله تعیین موارد نسخ یا تخصیص آنها در زمان انتشار قانون؛ ب
- تهیه شرح و راهنمای کاربردی آراء وحدت رویه، قوانینی که لایحه آن در قوه قضاییه تهیه شده و یا به نحوی مربوط به قوه قضاییه است، هم زمان با انتشار آنها؛ پ
- تهیه راهنمای چگونگی صدور و انشاء رای. ماده ۲۶
- پژوهشگاه قوه قضاییه با رعایت بند (ت) ماده ۶۵۳ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ و الحاقات و اصلاحات بعدی آن اقدامات زیر را انجام میدهد؛ الف
- دسته بندی، تحلیل، انتشار و توزیع آراء نمونه و برگزیده جهت بهره گیری جامعه حقوقی و ارائه آن به نحو مناسب به قضات با همکاری مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه؛ ب
- تحلیل و نقد آراء نمونه و برگزیده از طریق برگزاری نشستهای علمی. ماده ۲۷
- مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه مطابق نظر هیات مرکزی اقدامات زیر را انجام میدهد؛ الف
- ارتقای ظرفیتهای نرم افزار تناد با ایجاد قابلیتهای زیر: ۱ - تشکیل بانک جامع آراء کشور به تفکیک مرجع قضایی و قاضی صادرکننده رای و موضوع پرونده؛ ۲ - امکان انتخاب رای به طور تصادفی و ارائه آن به هیات مرکزی یا استانی؛ ۳ - امکان رمزگذاری رای، حذف مشخصات و نشانی اشخاص مذکور در رای و همچنین شعبه و قاضی صادرکننده رای؛ ۴ - امکان ارجاع الکترونیکی و تصادفی رای به دو ارزیاب در استانهای دیگر؛ ۵ - جمعآوری نظرات ارزیابان، محاسبه نمره هر رای و معدل دوره سالیانه در قالب نمره ۱ تا ۲۰؛ ۶ - پیشبینی کارنامه قضایی و تشکیل پرونده اتقان آراء هر قاضی، شامل آراء ارزیابی شده و سوابق اتقان آراء او؛ ۷ - مشارکت و همکاری با دیوان عالی کشور برای ایجاد بانک ارزیابی اتقان آرا، شامل نتایج خروجی ارزیابان و هیات مرکزی اتقان آرا، موضوع بند (۵) ماده ۱۱ آییننامه اجرایی نحوه نظارت دیوان عالی کشور بر اجرای صحیح قوانین در محاکم مصوب ۱۳۸۹ رئیس قوه قضاییه؛ ۸ - امکان دسترسی به آرا و گزارش گیری از نتایج با توجه به نیاز مراجع ذی صلاح، به دستور هیات مرکزی؛ ب
- ارتقاء سامانه مدیریت پرونده قضایی، به نحوی که امکان تنظیم پیش رای الکترونیک با شاخصهای مذکور در این دستورالعمل فراهم شود. ماده ۲۸
- رئیس دیوان عالی کشور مسئول اجرای این دستورالعمل میباشد و گزارش سالانه آن را به رئیس قوه قضاییه ارائه میکند. ماده ۲۹
- این دستورالعمل مشتمل بر ۲۹ ماده و ۱۰ تبصره در تاریخ ۱۳۹۹/۱۰/۲۲ به تصویب رئیس قوه قضاییه رسید و پس از ابلاغ لازم الاجرا میباشد. رئیس قوه قضاییه - سیدابراهیم رئیسی