وقتی زن و شوهر هر دو به این نتیجه رسیده‌اند که ادامهٔ زندگی مشترک ممکن نیست، طلاق توافقی معمولاً کم‌دردسرترین راه است. ولی «توافقی» به این معنا نیست که کار ساده است یا میشود سرسری امضا کرد. آنچه در توافق‌نامه می‌نویسید، سال‌ها بعد هم روی زندگی شما و فرزندانتان اثر دارد. این راهنما می‌گوید طلاق توافقی از نظر قانون چیست، در عمل چه مراحلی دارد، روی چه چیزهایی توافق می‌کنید و پیش از امضا به چه نکته‌هایی باید دقت کنید.
طلاق توافقی از نظر قانون یعنی چه؟
قانون حمایت خانوادهٔ ۱۳۹۱ طلاق را از نظر درخواست‌کننده سه دسته می‌کند: به درخواست شوهر، به درخواست زن، و توافقی. طبق مادهٔ ۲۶ قانون حمایت خانواده، اگر طلاق توافقی یا به درخواست شوهر باشد، دادگاه «گواهی عدم امکان سازش» صادر می‌کند. اگر به درخواست زن باشد، دادگاه حسب مورد حکم الزام شوهر به طلاق می‌دهد یا شرایط استفاده از وکالت در طلاق را احراز می‌کند.
تفاوت عملی طلاق توافقی با بقیه در دو چیز است:
- مرکز مشاورهٔ خانواده. طبق مادهٔ ۲۵، وقتی زن و شوهر متقاضی طلاق توافقی‌اند، دادگاه باید پرونده را به مرکز مشاورهٔ خانواده بفرستد. طرفین می‌توانند از همان ابتدا هم درخواست را در این مرکز مطرح کنند.
- داوری لازم نیست. مادهٔ ۲۷ در همهٔ درخواستهای طلاق، بهجز طلاق توافقی، دادگاه را مکلف می‌کند پرونده را برای صلح و سازش به داوری بفرستد.
و در همهٔ انواع طلاق، مادهٔ ۲۴ می‌گوید ثبت طلاق در دفترخانه فقط پس از صدور گواهی عدم امکان سازش یا حکم دادگاه مجاز است. پس طلاق توافقی هم بدون دادگاه انجام نمی‌شود.
مراحل طلاق توافقی در عمل
قانون اسکلت کار را گفته و جزئیات اجرایی آن در رویه شکل گرفته است. مسیری که معمولاً طی میشود این است:
- ثبت درخواست. در رویه، درخواست طلاق توافقی به‌صورت الکترونیک و از راه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا سامانه‌های قوه قضاییه ثبت میشود. جزئیات این مرحله ممکن است تغییر کند؛ پیش از مراجعه از دفتر بپرسید.
- مرکز مشاوره. پرونده به مرکز مشاورهٔ خانواده میرود. طبق مادهٔ ۸ آیین‌نامهٔ اجرایی قانون حمایت خانواده، اگر زن و شوهر از طلاق منصرف شوند، صورت‌جلسه میشود. اگر روی همهٔ شرایط به توافق کامل نرسند، مرکز گزارش مذاکرات، موارد توافق و اختلاف و نظر خودش را به دادگاه می‌دهد تا دادگاه طبق قانون تصمیم بگیرد. اگر منصرف نشوند، مرکز موضوع را با مشخص کردن موارد توافق به دادگاه منعکس می‌کند.
- رسیدگی در دادگاه. دادگاه توافق را بررسی می‌کند و گواهی عدم امکان سازش صادر می‌کند. طبق مادهٔ ۲۹، دادگاه در رأی خود تکلیف مالی و فرزندان را هم معین می‌کند.
- ثبت در دفترخانهٔ طلاق. با گواهی به دفترخانه می‌روید تا صیغهٔ طلاق جاری و ثبت شود. مادهٔ ۳۳ اعتبار حکم طلاق را شش ماه پس از قطعی شدن گذاشته است. در رویه، همین مهلت برای گواهی عدم امکان سازش هم رعایت میشود؛ اگر بگذرد، معمولاً باید از نو اقدام کرد.
چه مدارکی لازم است؟
قانون فهرست مدارک را نشمرده است. در رویه، معمولاً این‌ها خواسته میشود:
- اصل سند ازدواج؛
- شناسنامه و کارت ملی زن و شوهر؛
- شناسنامهٔ فرزندان، اگر فرزند دارید؛
- متن توافق دربارهٔ مهریه، نفقه، حضانت، ملاقات، جهیزیه و دیگر موارد؛
- اگر یکی از طرفین با وکیل اقدام می‌کند، وکالت‌نامه.
فهرست دقیق را دفتر یا مرجعی که درخواست را ثبت می‌کند اعلام می‌کند.
روی چه چیزهایی توافق می‌کنید؟
مادهٔ ۲۹ قانون حمایت خانواده فهرست چیزهایی را که دادگاه باید در رأی روشن کند، آورده است. توافق‌نامهٔ شما هم باید دربارهٔ همین‌ها روشن باشد:
مهریه
مهریه طلب زن است و با طلاق از بین نمی‌رود. در طلاق توافقی معمولاً زن همهٔ مهریه یا بخشی از آن را می‌بخشد یا روی نحوهٔ پرداختش توافق میشود. اگر طلاق پیش از نزدیکی باشد، طبق مادهٔ ۱۰۹۲ قانون مدنی زن مستحق نصف مهر است. برای اینکه بدانید مهریهٔ وجه نقد شما امروز چقدر می‌ارزد، راهنمای مهریه به نرخ روز را ببینید.
نفقه
دو نوع نفقه را جدا در نظر بگیرید. نفقهٔ گذشتهٔ زن، اگر پرداخت نشده، طلبی است که طبق مادهٔ ۱۲۰۶ در هر حال قابل مطالبه است. نفقهٔ ایام عده هم طبق مادهٔ ۱۱۰۹ فقط در طلاق رجعی با شوهر است، مگر اینکه طلاق در حال نشوز واقع شده باشد. در طلاق بائن زن حق نفقهٔ عده ندارد، مگر اینکه باردار باشد؛ که در این صورت تا زمان زایمان نفقه دارد.
جهیزیه
مادهٔ ۲۹ تعیین تکلیف جهیزیه را هم جزو وظیفهٔ دادگاه گذاشته است. فهرست وسایل و زمان و نحوهٔ تحویل آن‌ها را در توافق بنویسید تا بعداً بحثی پیش نیاید.
اجرت‌المثل ایام زندگی مشترک
طبق تبصرهٔ مادهٔ ۳۳۶ قانون مدنی، اگر زن کارهایی را که شرعاً به عهده‌اش نبوده و عرفاً اجرت دارد، به دستور شوهر و بدون قصد مجانی انجام داده باشد و این برای دادگاه ثابت شود، دادگاه اجرت‌المثل آن کارها را حساب می‌کند و به پرداختش حکم می‌دهد. مادهٔ ۲۹ هم دادگاه را مکلف کرده اجرت‌المثل را طبق همین تبصره در رأی تعیین کند. قاعدهٔ قدیمی تبصرهٔ ۶ مادهٔ واحدهٔ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق با قانون حمایت خانوادهٔ ۱۳۹۱ نسخ شده است و امروز مبنا همین تبصرهٔ مادهٔ ۳۳۶ است.
حضانت
مادهٔ ۱۱۶۹ می‌گوید برای فرزندی که پدر و مادرش جدا زندگی می‌کنند، مادر تا هفت‌سالگی اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است. بعد از هفت‌سالگی اگر اختلاف پیش بیاید، دادگاه با رعایت مصلحت کودک تصمیم می‌گیرد. زن و شوهر می‌توانند در توافق ترتیب دیگری بگذارند، ولی این توافق زیر نظر دادگاه است، که پایین‌تر توضیح داده‌ایم.
ملاقات و نفقهٔ فرزند
طبق مادهٔ ۱۱۷۴، پدر یا مادری که فرزند پیش او نیست حق ملاقات دارد. روز، ساعت و محل ملاقات را دقیق بنویسید. نفقهٔ فرزند هم طبق مادهٔ ۱۱۹۹ با پدر است و مادهٔ ۲۹ دادگاه را مکلف می‌کند نحوهٔ پرداخت هزینه‌های حضانت و نگهداری را معین کند.
چه چیزهایی را نمی‌شود کنار گذاشت؟
زن و شوهر دربارهٔ حق‌های مالی خودشان آزادی زیادی دارند: زن می‌تواند مهریه را ببخشد یا از نفقهٔ گذشته‌اش بگذرد. ولی حق‌های فرزند مال پدر و مادر نیست که آن را ببخشند.
- طبق مادهٔ ۱۱۶۸، نگهداری فرزند هم حق پدر و مادر است و هم تکلیفشان.
- طبق مادهٔ ۴۱ قانون حمایت خانواده، اگر دادگاه تشخیص دهد توافق دربارهٔ ملاقات، حضانت، نگهداری یا دیگر امور فرزند خلاف مصلحت اوست، می‌تواند تصمیم دیگری بگیرد، از جمله حضانت را به دیگری بسپارد یا ناظر تعیین کند.
- مادهٔ ۴۵ هم رعایت مصلحت کودکان را در همهٔ تصمیم‌های دادگاه‌ها الزامی کرده است.
پس شرطی مثل «مادر حضانت را می‌گیرد و در عوض پدر هیچ نفقه‌ای برای بچه نمی‌دهد» یا «پدر هیچ‌وقت حق دیدن فرزند را ندارد» قابل اعتماد نیست. دادگاه می‌تواند آن را کنار بگذارد و هر وقت مصلحت فرزند ایجاب کند، دوباره تصمیم بگیرد.
عده چقدر است؟
عده مدتی است که زن پس از جدایی نمی‌تواند دوباره ازدواج کند (مادهٔ ۱۱۵۰). طبق مادهٔ ۱۱۵۱، عدهٔ طلاق «سه طهر» است، یعنی سه دورهٔ پاکی بین عادت‌های ماهانه. زنی که در سن عادت ماهانه است ولی عادت نمی‌بیند، سه ماه عده نگه می‌دارد. اگر زن باردار باشد، طبق مادهٔ ۱۱۵۳ عده تا زایمان ادامه دارد.
طلاق رجعی یا بائن: آیا شوهر می‌تواند برگردد؟
مادهٔ ۱۱۴۳ طلاق را دو قسم میداند: رجعی و بائن. در طلاق رجعی، طبق مادهٔ ۱۱۴۸، شوهر در مدت عده حق رجوع دارد. در طلاق بائن، طبق مادهٔ ۱۱۴۴، حق رجوع نیست.
مادهٔ ۱۱۴۵ طلاق‌های بائن را شمرده است: طلاق پیش از نزدیکی، طلاق زن یائسه، سومین طلاق پس از سه وصلت پیاپی، و طلاق خلع و مبارات، تا وقتی زن به آنچه بخشیده رجوع نکرده است.
این نکته برای طلاق توافقی مهم است. در رویه، طلاق توافقی معمولاً به شکل خلع یا مبارات ثبت میشود: زن چیزی، اغلب بخشی یا همهٔ مهریه را، «بذل» می‌کند تا طلاق بگیرد.
- خلع طبق مادهٔ ۱۱۴۶ وقتی است که کراهت از طرف زن است؛ مالی که می‌دهد می‌تواند کمتر، برابر یا بیشتر از مهر باشد.
- مبارات طبق مادهٔ ۱۱۴۷ وقتی است که کراهت از هر دو طرف است؛ و مالی که زن می‌دهد نباید از مهر بیشتر باشد.
پس اگر زن در مدت عده به آنچه بذل کرده رجوع کند، طلاق دیگر به‌خاطر خلع یا مبارات بائن نیست و در برداشت رایج از همین بند، شوهر هم حق رجوع پیدا می‌کند. اگر تصمیم شما قطعی است، این را بدانید و پیش از هر اقدامی در دوران عده مشورت کنید.
ثبت طلاق و حق‌های مالی زن
مادهٔ ۲۹ قاعدهٔ مهمی دارد: ثبت طلاق موکول به پرداخت حق‌های مالی زن است. طلاق فقط در این حالت‌ها بدون پرداخت ثبت میشود:
- زن رضایت بدهد؛
- حکم قطعی اعسار شوهر یا تقسیط بدهی صادر شده باشد.
اگر زن بدون گرفتن حق‌هایش به ثبت طلاق رضایت بدهد، باز هم می‌تواند پس از ثبت، از راه اجرای احکام دادگستری آن‌ها را مطالبه کند. ولی اگر در توافق‌نامه صریح نوشته باشد که از حقی گذشته، دیگر آن حق را ندارد.
اشتباه‌های رایج پیش از امضا
- نوشتن جمله‌های کلی. «حقوق مالی طرفین تسویه شد» جای فهرست دقیق را نمی‌گیرد. بنویسید چه چیزی، چقدر، کی و چطور پرداخت میشود.
- بخشیدن مهریه بدون دانستن ارزش امروز آن. مهریهٔ وجه نقد با شاخص تورم به‌روز میشود و ممکن است بسیار بیشتر از عدد سند ازدواج باشد.
- فراموش کردن اجرت‌المثل و نفقهٔ گذشته. اگر در توافق اسمی از آن‌ها نیامده، روشن کنید که می‌بخشید یا مطالبه می‌کنید.
- توافق مبهم دربارهٔ ملاقات. «هر وقت خواست» بعداً بهانهٔ دعوا میشود. روز، ساعت، محل و تعطیلات را بنویسید.
- اعتماد به قول شفاهی. هر چه در صورت‌جلسهٔ مرکز مشاوره و رأی دادگاه نیامده، اثبات کردنش سخت است.
- امضا زیر فشار یا با عجله. پیش از جلسهٔ مرکز مشاوره متن توافق را آماده کنید و با فرصت بخوانید؛ امضای امروز را بعداً به‌سختی میشود پس گرفت.
هزینهٔ طلاق توافقی
هزینه‌ها از پرونده‌ای به پروندهٔ دیگر فرق می‌کند: هزینهٔ ثبت درخواست، جلسه‌های مرکز مشاوره، هزینهٔ دادرسی، دستمزد دفترخانهٔ طلاق و، اگر وکیل بگیرید، حق‌الوکاله. این مبلغ‌ها هر سال با تعرفهٔ تازه تغییر می‌کند؛ رقم روز را از دفتر یا مرجعی که درخواست را ثبت می‌کند بپرسید.
از کجا شروع کنیم؟
اگر هنوز دربارهٔ یکی از بندهای توافق مطمئن نیستید، می‌توانید سؤالتان را برای دادرس، پلتفرم هوشمند حقوقی، بنویسید. دادرس AI پاسخ را با شمارهٔ ماده‌های قانون می‌دهد تا بتوانید متن را خودتان هم بخوانید. برای شروع، مشاورهٔ حقوقی آنلاین رایگان را امتحان کنید. هوش مصنوعی حقوقی جای وکیل را نمی‌گیرد، ولی کمک می‌کند پیش از امضا بدانید چه چیزی را باید بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
در طلاق توافقی باید به داوری برویم؟
نه. مادهٔ ۲۷ قانون حمایت خانواده داوری را در همهٔ درخواستهای طلاق لازم میداند، بهجز طلاق توافقی. بهجای آن، طبق مادهٔ ۲۵ پرونده به مرکز مشاورهٔ خانواده میرود.
اگر در توافق بنویسیم پدر نفقهٔ بچه را نمی‌دهد، معتبر است؟
قابل اعتماد نیست. نفقهٔ فرزند طبق مادهٔ ۱۱۹۹ با پدر است و حق فرزند است، نه حق مادر. طبق مادهٔ ۴۱ دادگاه می‌تواند توافق خلاف مصلحت طفل را کنار بگذارد.
طلاق توافقی رجعی است یا بائن؟
بستگی به نوع طلاقی دارد که ثبت میشود. در رویه معمولاً خلع یا مبارات است که طبق مادهٔ ۱۱۴۵ بائن است، تا وقتی زن به آنچه بخشیده رجوع نکرده باشد.
عدهٔ طلاق توافقی چقدر است؟
مثل هر طلاق دیگری: طبق مادهٔ ۱۱۵۱ سه طهر، و برای زنی که در سن عادت است ولی عادت نمی‌بیند سه ماه. برای زن باردار، عده تا زایمان است.
اگر مهریه را نگرفته به ثبت طلاق رضایت بدهم، حقم از بین میرود؟
نه، مگر اینکه آن را بخشیده باشید. طبق مادهٔ ۲۹ قانون حمایت خانواده زنی که بدون گرفتن حقوق مالی به ثبت طلاق رضایت داده، پس از ثبت هم می‌تواند از راه اجرای احکام آن‌ها را مطالبه کند.
