اگر مهریه‌ای که سال‌ها پیش در عقدنامه نوشته شده «وجه رایج» باشد، یعنی مبلغی به ریال یا تومان، امروز همان عدد پرداخت نمیشود. قانون می‌گوید باید به نرخ روز حساب شود. این راهنما نشان میدهد نرخ روز دقیقاً یعنی چه، با چه فرمولی به دست می‌آید، مهریهٔ سکه چه فرقی دارد و اگر شوهر نتواند یکجا بپردازد چه میشود.
قانون چه می‌گوید؟
طبق مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن به مجرد عقد مالک مهر میشود و میتواند هر طور بخواهد در آن تصرف کند. تبصرهٔ همین ماده، که سال ۱۳۷۶ اضافه شد، می‌گوید اگر مهریه وجه رایج باشد، «متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه» از سال عقد تا زمان پرداخت حساب میشود؛ شاخصی که بانک مرکزی تعیین میکند. مگر اینکه زن و شوهر هنگام عقد به شکل دیگری توافق کرده باشند.
دلیلش ساده است: ده میلیون تومانِ ده سال پیش، امروز همان قدرت خرید را ندارد. تبصره می‌خواهد ارزش مهریه، نه عدد آن، حفظ شود.
شاخص چیست و چطور کار میکند؟
بانک مرکزی هر ماه شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی را منتشر میکند؛ عددی که نشان میدهد سبدی از کالاها و خدمات نسبت به یک سال پایه چقدر گران‌تر شده است. سال پایهٔ فعلی ۱۳۹۵ است، یعنی شاخص آن سال ۱۰۰ فرض شده. میانگین شاخص ماه‌های هر سال، شاخص سالانه است.
اگر شاخص سالی ۵۰۰ باشد، یعنی قیمت‌ها در آن سال پنج برابر سال ۱۳۹۵ بوده است. نسبت دو شاخص، می‌گوید پول بین دو سال چند برابر ارزش خود را از دست داده است.
فرمول محاسبه
مادهٔ ۲ آییننامهٔ اجرایی همین تبصره، متوسط شاخص «سال قبل» را ملاک گذاشته است. نظریهٔ مشورتی ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه هم «سال قبل» را سال شمسیِ پیش از سال پرداخت خوانده است. پس:
مهریهٔ به نرخ روز = مبلغ مهریه × شاخص سال قبل از پرداخت ÷ شاخص سال عقد
چرا سال قبل و نه امسال؟ چون شاخص سالانهٔ امسال تا سال تمام نشود معلوم نیست. آخرین سال کاملی که شاخصش را داریم، سال قبل است.
یک مثال کامل
فرض کنید عقد در سال ۱۳۹۵ بوده و در عقدنامه ۱۰ میلیون تومان وجه نقد نوشته شده. زن در سال ۱۴۰۵ مهریه را مطالبه میکند.
- سال عقد: ۱۳۹۵؛ شاخص آن سال، چون سال پایه است، ۱۰۰.
- سال قبل از پرداخت: پرداخت در ۱۴۰۵ است، پس شاخص سال ۱۴۰۴ ملاک است.
- ضریب: شاخص ۱۴۰۴ را بر ۱۰۰ تقسیم می‌کنیم. این عدد می‌گوید قیمت‌ها چند برابر شده‌اند.
- نتیجه: ۱۰ میلیون تومان ضرب در همین ضریب.
عدد شاخص را از خودتان نسازید و از سایت‌های پراکنده هم برندارید. ماشین‌حساب مهریهٔ دادرس شاخص هر سال را با منبع و تاریخش نشان میدهد. در جدول فعلی آن، ضریب این مثال حدود ۱۹٫۶ است، یعنی مهریه حدود ۱۹۶ میلیون تومان میشود؛ ولی شاخص ۱۴۰۴ در این جدول هنوز با متن رسمی بانک مرکزی تطبیق داده نشده و ممکن است کمی عوض شود. رقم نهایی را دادگاه یا اجرای ثبت با شاخص رسمی اعلام میکند.
مهریهٔ سکه با مهریهٔ نقدی چه فرقی دارد؟
- مهریهٔ نقدی (وجه رایج): با فرمول بالا و شاخص تورم به نرخ روز می‌رسد.
- مهریهٔ سکه یا طلا: سکه وجه رایج نیست و تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ به آن نمی‌خورد. خود سکه بدهی است؛ همان تعداد سکه، یا قیمت روزش هنگام پرداخت، داده میشود. اینجا شاخص تورم کاری نمی‌کند، چون قیمت سکه خودش با بازار بالا و پایین میرود.
- مهریهٔ ترکیبی: اگر عقدنامه هم پول نوشته و هم سکه، هر بخش جدا حساب میشود؛ پول با شاخص، سکه با قیمت روز.
حالت‌هایی که حساب فرق میکند
- مطالبه در سال عقد یا سال بعد از آن: «سال قبل از پرداخت» بعد از سال عقد نیست و چیزی برای تعدیل وجود ندارد؛ همان مبلغ عقدنامه ملاک است.
- پرداخت از ترکهٔ شوهر فوت‌شده: طبق مادهٔ ۳ همان آیین‌نامه، تاریخ فوت مبنای محاسبه است، نه تاریخ مطالبه.
- اوایل سال: گاهی شاخص سال قبل هنوز منتشر نشده است. آن وقت آخرین شاخص منتشرشده به کار میرود و وقتی شاخص رسمی آمد، عدد عوض میشود.
- توافق هنگام عقد: اگر زوجین هنگام عقد روش دیگری برای محاسبه گذاشته باشند، همان توافق مقدم است.
- بخشی پرداخت شده: آنچه قبلاً پرداخت شده از حساب کم میشود. ماشین‌حساب برای آن یک خانهٔ جدا دارد.
حق حبس: تا مهر را نگرفته‌اید
مادهٔ ۱۰۸۵ قانون مدنی به زن حقی میدهد که به آن حق حبس می‌گویند: تا مهر به او پرداخت نشده، میتواند از وظایفی که در برابر شوهر دارد خودداری کند، و این خودداری حق نفقهٔ او را از بین نمی‌برد. دو شرط مهم دارد:
- مهر باید «حال» باشد، یعنی هر وقت زن بخواهد قابل مطالبه باشد. در رویه، مهریهٔ «عندالمطالبه» حال حساب میشود؛ مهریه‌ای که موعد دارد، پیش از رسیدن موعد این حق را نمی‌دهد.
- حق حبس پیش از تمکین است. طبق مادهٔ ۱۰۸۶، اگر زن پیش از گرفتن مهر به اختیار خود وظایفش را انجام داده باشد، دیگر نمی‌تواند به حق حبس استناد کند؛ ولی حق مطالبهٔ مهر سر جایش میماند.
قاعدهٔ ۱۱۰ سکه
مادهٔ ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ مهریه را به دو بخش میکند:
- تا ۱۱۰ سکهٔ تمام بهار آزادی یا معادل آن (به حساب زمان عقد): وصولش مشمول مقررات اجرای محکومیتهای مالی است. یعنی اموال شوهر شناسایی و توقیف میشود و اگر از این راه وصول نشد، به درخواست زن ممکن است تا پرداخت یا ثبوت اعسار بازداشت شود (مادهٔ ۳ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی).
- بیش از ۱۱۰ سکه: دربارهٔ مازاد، فقط ملائت شوهر، یعنی توانایی مالی او، ملاک پرداخت است. در رویه، برای این بخش بازداشت در کار نیست و زن باید مال یا درآمد شوهر را نشان دهد.
همین ماده تأکید میکند که محاسبهٔ مهریه به نرخ روز «کماکان الزامی است». یعنی سقف ۱۱۰ سکه فقط شیوهٔ وصول را عوض میکند، نه مبلغ مهریه را.
اعسار و تقسیط
اگر شوهر نتواند مهریه را یکجا بپردازد، میتواند دعوای اعسار بدهد؛ یعنی از دادگاه بخواهد ناتوانی مالی‌اش را بپذیرد.
- مهلت سی‌روزه: طبق مادهٔ ۳ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی، اگر محکوم‌علیه تا سی روز بعد از ابلاغ اجراییه، با فهرست همهٔ اموالش، دعوای اعسار بدهد، بازداشت نمیشود؛ مگر اینکه دعوا را پس بگیرد یا با حکم قطعی رد شود.
- تقسیط: طبق مادهٔ ۱۱، اگر اعسار ثابت شود ولی شوهر بتواند قسطی بپردازد، دادگاه مهلت مناسب میدهد یا حکم تقسیط صادر میکند. قسط‌ها باید با درآمد و هزینهٔ ضروری زندگی او جور باشد.
- قسط ثابت نمی‌ماند: هر کدام از دو طرف می‌توانند با دادخواست، تعدیل اقساط را بخواهند؛ دادگاه نرخ تورم یا تغییر درآمد شوهر را در نظر می‌گیرد.
- تقسیط مانع وصول از اموال نیست: اگر بعداً مالی از شوهر پیدا شود، بخش پرداخت‌نشده از آن قابل وصول است.
مطالبه از کجا شروع میشود؟
در رویه دو راه هست: دادخواست مطالبهٔ مهریه در دادگاه خانواده، یا اجراییهٔ ثبتی از روی سند ازدواج رسمی. راه اجرای ثبت معمولاً ساده‌تر است، ولی برای دعوای اعسار و تقسیط، کار به دادگاه می‌کشد.
اگر می‌خواهید دادخواست بدهید، صفحهٔ دادخواست مطالبهٔ مهریه نشان میدهد دادرس، پلتفرم هوشمند حقوقی، چطور خواسته، مبلغ به نرخ روز و دلایل را در یک پیش‌نویس کنار هم می‌گذارد.
پرسش‌های پرتکرار
مهریهٔ نقدی با کدام شاخص به نرخ روز می‌رسد؟
با متوسط شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی: شاخص سال قبل از پرداخت تقسیم بر شاخص سال عقد، ضرب در مبلغ عقدنامه (تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی و مادهٔ ۲ آییننامهٔ آن).
مهریهٔ سکه هم با شاخص تورم حساب میشود؟
نه. سکه وجه رایج نیست؛ همان تعداد سکه یا قیمت روزش هنگام پرداخت داده میشود.
اگر مهریه بیش از ۱۱۰ سکه باشد، شوهر بازداشت میشود؟
طبق مادهٔ ۲۲ قانون حمایت خانواده، تا ۱۱۰ سکه با مقررات اجرای محکومیتهای مالی وصول میشود که بازداشت هم در آن هست؛ برای مازاد فقط توانایی مالی شوهر ملاک است و در رویه بازداشتی برای آن نیست.
حق حبس یعنی چه و کی از بین میرود؟
یعنی زن تا مهر حالش را نگرفته، میتواند از وظایف زناشویی خودداری کند و نفقهاش هم قطع نمیشود (مادهٔ ۱۰۸۵). اگر پیش از گرفتن مهر به اختیار خود تمکین کرده باشد، این حق تمام میشود ولی طلب مهریه میماند (مادهٔ ۱۰۸۶).
شوهر توان پرداخت یکجا ندارد؛ چه میشود؟
میتواند دعوای اعسار بدهد. اگر تا سی روز بعد از ابلاغ اجراییه با فهرست اموالش این کار را انجام دهد، بازداشت نمیشود، و اگر اعسار ثابت شود، دادگاه مهلت میدهد یا مهریه را قسطی میکند (مواد ۳ و ۱۱ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی).
شوهر فوت کرده؛ مهریه به نرخ کدام سال حساب میشود؟
وقتی مهریه از ترکه پرداخت میشود، طبق مادهٔ ۳ آییننامهٔ اجرایی تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲، تاریخ فوت مبنای محاسبه است، نه تاریخ مطالبه.
اگر پرونده‌تان چند بخش دارد، مثلاً هم پول و هم سکه، یا بخشی پرداخت شده، دستیار هوش مصنوعی حقوقی دادرس میتواند حساب را با شما قدم به قدم جلو ببرد و مادهٔ هر مرحله را نشان دهد.
