تصویب‌نامه درباره سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی

هیات وزیران در جلسه ۱۴۰۲/۱۰/۱۰ به پیشنهاد مشترک وزارتخانه‌های راه و شهرسازی، کشور و تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان برنامه و بودجه کشور و به استناد جزء (۳) بند (الف) ماده (۱۲۰) و بند (الف) ماده (۵۹) قانون برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۳۹۵ تصویب کرد: ۱

• سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی (به شرح پیوست که تایید شده به مهر دفتر هیات دولت است) از تاریخ ابلاغ این تصویب‌نامه، مرجع تعاریف مشترک و مبین اهداف، اصول، راهبردها و سیاست گذاری‌های بخشی و فضایی در سکونتگاه‌های غیررسمی خواهد بود. ۲
• در راستای تحقق اهداف، راهبردها و سیاست‌های سند موضوع بند (۱) این تصویب‌نامه، موارد زیر ظرف شش ماه از تاریخ ابلاغ این تصویب‌نامه انجام می‌شود: الف
• وزارت راه و شهرسازی مکلف است با همکاری وزارتخانه‌های کشور و تعاون، کار و رفاه اجتماعی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و سایر دستگاه‌های مربوط، سیاست‌های اجرایی و راهکارهای پیش نگری و پیشگیری، شهرسازی در استطاعت و تامین مسکن گروه‌های کم درآمد (مسکن اجتماعی، مسکن در استطاعت، مسکن تدریجی و غیره) را تدوین کند و مراجع ذی ربط (ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار و شورای عالی شهرسازی و معماری حسب مورد) پس از دریافت، حداکثر ظرف سه ماه، آنها را بررسی، تصویب و ابلاغ کنند. ب
• وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مکلف است با همکاری وزارتخانه‌های راه و شهرسازی و کشور، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، معاونت‌های توسعه روستایی و مناطق محروم کشور و معاونت رئیس جمهور در امور زنان و خانواده و دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار، بسته‌های سیاست اجتماعی جامع، فراگیر و مکان محور را در چهارچوب قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی مصوب ۱۳۸۳ و سایر قوانین و اسناد مصوب مرتبط تدوین کند و شورای عالی رفاه و تامین اجتماعی پس از دریافت، آنها را ظرف سه ماه بررسی، تصویب و ابلاغ کند. پ
• وزارت راه و شهرسازی و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مکلفند با همکاری وزارتخانه‌های امور اقتصادی و دارایی، کشور و تعاون، کار و رفاه اجتماعی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، بسته‌های سیاستی تامین مالی و بهسازی مسکن گروه‌های کم درآمد (با تاکید بر استطاعت پذیری و بانک پذیری) را تدوین کنند و شورای پول و اعتبار پس از دریافت، آنها را حداکثر ظرف سه ماه بررسی، تصویب و ابلاغ کند. ت
• بنیاد مسکن انقلاب اسلامی مکلف است با همکاری وزارتخانه‌های راه و شهرسازی، کشور، وزارت جهاد کشاورزی و معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم کشور، چهارچوب طرح‌های منظومه روستایی را به منظور توسعه یکپارچه روستایی - شهری، حفظ و جذب جمعیت در روستاها و تحقق اهداف سند موضوع بند (۱) این تصویب‌نامه، بازنگری و طرح‌های فوق الذکر را تا پایان مدت قانون برنامه هفتم توسعه در تمامی استان‌ها اجرا کند. ث
• وزارت کشور (سازمان امور اجتماعی کشور و سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور) مکلف است با همکاری وزارت راه و شهرسازی (شرکت بازآفرینی شهری ایران) دستورالعمل تشکیل، شرح خدمات و ضوابط ناظر بر نهادهای توسعه و دفاتر تسهیل گری (ویژه سکونتگاه‌های غیررسمی) محله را تهیه کند و پس از تصویب ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار آن را اجرا نماید. ۳
• شوراهای برنامه‌ریزی و توسعه استان‌ها مکلفند برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی مصوب ستادهای استانی بازآفرینی شهری پایدار را با درج بودجه‌های مورد نیاز در موافقتنامه تبادل شده با دستگاه‌ها و در چهارچوب اعتبارات مصوب مربوط ابلاغ کنند. این برنامه‌ها به صورت زیر تهیه و اجرا خواهند شد: الف
• ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار موظف است شیوه‌نامه تهیه و تصویب برنامه‌های این بند و اجزای بند (۲) را تهیه و ابلاغ کند. ب
• ادارات کل راه و شهرسازی استان‌ها (دبیرخانه ستادهای استانی بازآفرینی شهری پایدار) با همکاری کارگروه‌های «زیربنایی، توسعه روستایی، عشایری، شهری و آمایش سرزمین و محیط زیست» و «اجتماعی، فرهنگی، سلامت، زنان و خانواده» شوراهای برنامه‌ریزی و توسعه استان‌ها، مسئول تهیه برنامه استانی پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی به تفکیک شهرستان، مناطق و مجموعه‌های شهری هستند. پ
• ستادهای شهرستانی بازآفرینی شهری پایدار با همکاری کمیته برنامه‌ریزی شهرستان‌ها (به ریاست فرماندار مربوط)، مسئول اجرای برنامه جامع اقدام مشترک پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی (مصوب ستادهای استانی بازآفرینی شهری پایدار) هستند. ت
• ستادهای شهرستانی بازآفرینی شهری پایدار (از طریق دبیرخانه) مسئول تهیه برنامه جامع اقدام مشترک شهر و محله‌های سکونتگاه‌های غیررسمی بر اساس برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی (اسناد فرادست استانی و شهرستانی) هستند و مکلفند با همکاری نهادهای مدنی و مردمی فعال در محله، این برنامه را تهیه و از ظرفیت آنها در این خصوص استفاده نمایند. ث
• با هدف هماهنگی و هم افزایی برنامه‌ها، طرح‌ها (پروژه‌ها)، تمامی اقدامات تسهیل گری، توسعه بخشی و نهادسازی در سکونتگاه‌های غیررسمی باید در چهارچوب برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی انجام شود. ۴
• وزارت کشور مکلف است اختصاص اعتبار برای توانمندسازی و سامان دهی محله‌ها و محدوده‌های سکونتگاه‌های غیررسمی کشور را متناسب با جمعیت ساکن در آنها در بخشنامه بودجه سنواتی و تحت عنوان تکالیف بودجه ای به شهرداری‌ها ابلاغ کند. تبصره
• سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور موظف است گزارش بودجه و عملکرد شهرداری‌ها را در حوزه سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی به صورت سالیانه اخذ و در ستاد ملی بازآفرینی پایدار ارائه نماید. شهرداری‌ها نیز گزارش عملکرد شش ماهه مربوط را به دبیرخانه ستاد استان (اداره کل راه و شهرسازی) ارسال می‌کنند. ۵
• سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور مکلف است با همکاری سازمان اداری و استخدامی کشور، ساختار مرتبط با بازآفرینی شهری پایدار در شهرداری‌ها را ایجاد و ارتقا داده و نیروی انسانی سازمان‌های عمران و بازآفرینی فضاهای شهری را متناسب با شرح وظایف آن بازتعریف نماید. ۶
• دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط با محرومیت زدایی از جمله بنیاد مستضعفان، ستاد اجرایی فرمان حضرت امام خمینی (ره)، کمیته امداد امام خمینی (ره)، سازمان بسیج سازندگی، سازمان اوقاف و امور خیریه و آستان‌های متبرکه برنامه‌ها و اقدامات خود در محله‌ها و محدوده‌های سکونتگاه‌های غیررسمی را با ستادهای بازآفرینی شهری پایدار (ملی، استانی و شهرستانی) هماهنگ نموده و گزارش عملکرد مربوط به این موضوع را به صورت سالیانه به ستاد ملی بازآفرینی پایدار ارائه می‌نمایند. ۷
• وزارت راه و شهرسازی (شرکت بازآفرینی شهری ایران) موظف است با همکاری وزارت کشور و شهرداری‌ها، محله‌ها و محدوده‌های سکونتگاه‌های غیررسمی در تمامی استان‌ها را منطبق بر مصوبه شماره ۱۱۷/۳۰۰ مورخ ۱۴۰۰/۰۴/۲۶ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، حداکثر ظرف دو سال از تاریخ ابلاغ این تصویب‌نامه، شناسایی و یا بازنگری نموده و داده‌ها و اطلاعات مربوط را در یک سامانه جامع به صورت یکپارچه ثبت نماید. تبصره
• وزارت راه و شهرسازی (شرکت بازآفرینی شهری ایران) مکلف است با همکاری وزارت کشور و شهرداری‌ها، محله‌ها و محدوده‌های واقع در پهنه‌های پرخطر سکونتگاه‌های غیررسمی را منطبق بر مصوبه شماره ۱۱۷/۳۰۰ مورخ ۱۴۰۰/۰۴/۲۶ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران شناسایی کرده و برنامه جابه جایی و اسکان مجدد ساکنان آنها را تا پایان سال اول قانون برنامه هفتم توسعه تهیه و برای تصویب، به هیات وزیران ارائه نماید. ۸
• شهرداری‌ها (دبیرخانه ستادهای شهرستانی بازآفرینی شهری پایدار) مکلفند بر اساس ارزیابی‌های دوره ای، محله‌ها و محدوده‌های سکونتگاه‌های غیررسمی ارتقایافته را پس از تصویب در ستاد استانی بازآفرینی شهری پایدار، از اولویت برنامه عملیاتی اقدام مشترک دستگاه‌ها خارج کرده و ادامه فرایند توانمندسازی و سامان دهی را در چهارچوب نظام برنامه‌ریزی و توسعه و عمران شهری پیگیری کنند. تبصره
• دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار موظف است دستورالعمل اجرایی این بند (مشتمل بر شاخص‌های ارزیابی) را حداکثر ظرف شش ماه از تاریخ ابلاغ این تصویب‌نامه، تهیه و ابلاغ کند. ۹
• دستگاه‌های خدمات رسان عضو ستادهای بازآفرینی پایدار و شهرداری‌ها مکلفند در چهارچوب قوانین مرتبط و برنامه‌های مصوب توانمندسازی و سامان دهی محله‌ها و محدوده‌های سکونتگاه‌های غیررسمی، خدمات مربوط را ارائه کنند. ۱۰
• ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار (از طریق دبیرخانه ستاد) مسئول نظارت بر حسن انجام تکالیف و اقدامات دستگاه‌ها در این تصویب‌نامه بوده و موظف است گزارش پیشرفت سالیانه را به هیات وزیران ارائه کند. ۱۱
• تمهیدات لازم برای اقدامات فرابخشی و بین بخشی منطبق بر ترتیبات تعیین شده در بند (۲) تصویب‌نامه شماره ۷۴۹۰۰/۴۸۶۰۱ه- مورخ ۱۳۹۳/۰۷/۰۲ با اصلاحات بعدی آن در خصوص سند ملی راهبردی احیا، بهسازی، نوسازی و توانمندسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری بر این سند نیز حاکم است. معاون اول رئیس جمهور - محمد مخبر سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی ماده ۱
• در این سند، اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می‌روند: ۱
• سند ملی راهبردی: سند ملی راهبردی احیا، بهسازی، نوسازی و توانمندسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری. ۲
• ستاد ملی، استانی و شهرستانی بازآفرینی: ستاد ملی، استانی و شهرستانی بازآفرینی پایدار محدوده‌ها و محله‌های هدف برنامه‌های احیا، بهسازی و نوسازی شهری. ۳
• سکونتگاه‌های غیررسمی: محله‌ها و محدوده‌هایی که به طور عمده مهاجران و محرومان را در خود جای داده‌اند و بدون مجوز و خارج از برنامه‌ریزی رسمی و قانونی در درون و یا خارج از محدوده‌های شهرها شکل گرفته‌اند و واجد شاخصه‌های مصوبه شماره ۱۱۷/۳۰۰ به تاریخ ۱۴۰۰/۰۴/۲۶ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و ماده (۲) این سند هستند. ۴
• توانمندسازی: گسترش دارایی‌ها و قابلیت‌های ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی با هدف ارتقای کیفیت زندگی خود و مشارکت در فرآیند سامان دهی. ۵
• سامان دهی: برنامه‌ها و اقدامات نظام مند با هدف ایجاد، توسعه و ارتقای زیرساخت‌ها و خدمات روبنایی، توسعه قلمرو عمومی و بهسازی، مقاوم سازی و نوسازی مسکن و جابه جایی و تجدید اسکان (در صورت وجود مخاطرات طبیعی و انسان ساز) که منجر به توانمندسازی ساکنان و ارتقای کیفیت زندگی و فعالیت در سکونتگاه‌های غیررسمی می‌شود. ۶
• پیش نگری و پیشگیری: مجموعه سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقدامات نظام مند در انواع برنامه‌های توسعه فضایی، اجتماعی، زمین و مسکن گفته می‌شود که هدف آنها جلوگیری از شکل گیری و رشد سکونتگاه‌های غیررسمی است. ۷
• سیاست اجتماعی: برنامه‌های هم پیوند در حوزه ی مسکن، تامین اجتماعی و سایر خدمات (مانند آموزش و بهداشت) است که بر رفاه فرد و خانوار تاثیر مستقیم می‌گذارد. ۸
• شهرسازی در استطاعت: شهرسازی به منظور دسترسی گروه‌های کم درآمد شهری به مسکن و محیط شهری مناسب. ۹
• مسکن در استطاعت: گونه‌هایی از مسکن مناسب که دهک‌های متوسط و پایین جامعه توانایی پرداخت هزینه‌های آن را دارند و عمدتاً با تکیه بر ابتکارات دولت تامین شود. ۱۰
• مسکن تدریجی: یکی از شیوه‌های تامین مسکن استطاعت پذیر است که بر اساس فرآیندی برنامه‌ریزی شده و با مشارکت اجتماع محلی، هسته اولیه (مسکن حداقلی) شکل گرفته و یا به صورت تدریجی و یکپارچه با محیط پیرامون توسعه می‌یابد. ۱۱
• نهاد: قوانین و مقررات، عرف، برنامه‌ها، هنجارها و رفتار‌هایی که ممکن است شکل سازمانی یا غیرسازمانی داشته باشند. نهادها مسیر تحول و توسعه ی جوامع را مشخص می‌کنند. ۱۲
• نهادسازی: فعالیت هدفمند گروه‌ها و سازمان‌ها برای ایجاد، اصلاح، حفظ (و یا حذف) نهادها برای توسعه است. توسعه جوامع محلی، جلب مشارکت‌های مردمی، تمرکززدایی و ارتقای نظام برنامه‌ریزی پایین به بالا از جمله اهداف مهم نهادسازی هستند. ماده ۲
• سکونتگاه‌های غیررسمی و ساکنان آن‌ها دارای ترکیبی از ویژگی‌های زیر هستند: الف
• درجات بالای فقر و محرومیت، پایین بودن سطح نسبی مهارت و تحصیلات، گریز سرمایه ی انسانی و تنزل تدریجی مشارکت و سرمایه ی اجتماعی، آسیب پذیری بالا در برابر تکانه‌های اقتصادی، اجتماعی و غیره. ب
• گسست کالبدی، نفوذپذیری کم و پیوند ضعیف با شبکه معابر محلی و شهری، سازه‌های کم دوام و سطح اشغال مغایر با ضوابط رسمی شهرسازی، ابنیه فاقد پروانه ساختمانی (خودرو) یا سند رسمی مالکیت. پ
• غلبه قطعه بندی نامتعارف، محیط زیست ناسالم و بعضاً مستقر در اراضی پرخطر (طبیعی و انسان ساز) و توسعه ناپذیر. ت
• کمبود خدمات روبنایی و زیرساخت‌های شهری و محله ای (به خصوص دسترسی به حمل و نقل سریع و ارزان در فاصله مناسب از محل سکونت و کار)، تراکم جمعیتی بالا و کمبود قلمروهای عمومی. ث
• پیوستگی کارکردی با فعالیت‌ها و خدمات پایه ی شهر اصلی، گریز سرمایه مالی و مازاد اقتصادی و نداشتن خصلت درون زایی، دسترسی ناچیز به نظام‌های رسمی اعتباری، به رسمیت شناخته نشدن دارایی ملکی و نحوه تصرف و غلبه فعالیت‌های بخش غیررسمی اقتصاد. ماده ۳
• در چهارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بیانیه گام دوم انقلاب، سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی و سیاست‌های کلی نظام در امور مسکن و شهرسازی و با استفاده از ظرفیت‌های سند ملی راهبردی اهداف این سند به شرح زیر است: الف
• پیش نگری و پیشگیری از شکل گیری و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در کشور. ب
• کاهش فقر و محرومیت و بهبود شرایط زندگی در ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و محیط زیستی. ج
• گسترش قابلیت‌ها و دارایی‌های ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی و زمینه سازی برای قرارگرفتن در مسیر توسعه دانش بنیان و ارزش آفرین. ماده ۴
• در این سند، اصول راهنما به شرح زیر می‌باشد: الف) مدیریت یکپارچه و هم پیوندی برنامه‌ها و اقدامات با برنامه‌های جامع فضایی به منظور موفقیت برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی، مدیریت یکپارچه در تمام سطوح ملی تا محلی (به جای مدیریت بخشی و پروژه‌های ناهماهنگ دستگاه‌های اجرایی) با برنامه‌های جامع و هم پیوند نهادی، فضایی و کارکردی، ضروری است. ب) سیاست اجتماعی جامع و فراگیر و در عین حال مکان مند به منظور پیش نگری و پیشگیری از شکل گیری و رشد سکونتگاه‌های غیررسمی، وجود سیاست اجتماعی جامع و فراگیر و منطبق بر شرایط مناطق مختلف ضروری است که به طور مشخص، برآوردن نیازهای نهاد خانواده را از لحاظ آموزش، بهداشت، مسکن، بیمه، مددکاری و غیره هدف گیرد، از رفاه صیانت کند و جامعه را برای دستیابی به توسعه دانش بنیان، توانمند سازد. پ)
• بسیج سرمایه‌های انسانی، اجتماعی و اقتصادی درون اجتماعات و جماعات در پیوند با منابع و سرمایه‌های توسعه بخش بیرونی درون زایی توسعه سکونتگاه‌های غیررسمی با شناخت و ایجاد زمینه‌های گسترش دارایی‌ها و قابلیت‌های ساکنان، بکارگیری رویکرد مشارکتی و تقاضامحور و تعامل و همگرایی مثبت با سرمایه‌های توسعه بخش بیرونی (ظرفیت‌های نهادی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و غیره) ممکن می‌شود. برای تحقق این هدف به نهادسازی و ابزارهای نوین برای تجمیع و یکپارچه سازی بهینه ظرفیت‌های محلی و فرامحلی، منابع دولتی، عمومی و مردمی و جذب سرمایه‌های خصوصی نیاز است. ت) قرارگرفتن ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی در مسیر توسعه دانش بنیان توسعه دانش بنیان با به کارگیری دانش، آموزش و توسعه فعالیت‌های دانش پایه به دنبال ارتقای سرمایه انسانی در سکونتگاه‌های غیررسمی و جلوگیری از تکرار و ازدیاد نابرابری طبقاتی و جفرافیایی است. ث) تضمین حق اقامت و امنیت سکونت به رسمیت شناختن حق سکونت نه تنها از لحاظ حقوق شهروندی ضروری است، بلکه رسمیت یافتن دارایی‌های ساکنان موجب توانمندی اقتصادی و درنتیجه تقویت انگیزه و مشارکت فعال در فرآیند توسعه ی این سکونتگاه‌ها می‌شود. ج) شهرسازی و مسکن در استطاعت رفع تبعیض از کم درآمدها در نظام برنامه‌ریزی شهری و مسکن و تدوین ضوابط شهری در حد استطاعت ساکنان و ظرفیت‌های محلی یکی از پیش نیازهای مهم پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی است. چ) ارتقای تدریجی مسکن و محله ارتقای تدریجی و پرهیز از اجرای اقدامات بزرگ مقیاس، اصلی مهم در سامان دهی سکونتگاه‌های غیر رسمی ضروری است، لذا اقدامات موردنظر باید مبتنی بر توان‌ها، دارایی‌ها و قابلیت‌های ساکنان و بهره مندی از ظرفیت‌های محلی انجام شود. ح) اسکان مجدد ساکنان محدوده‌های در معرض مخاطرات طبیعی و انسان ساز اجرای این اصل منوط به مذاکره و مشارکت با ساکنان و رعایت حرمت، کرامت و حقوق مادی و معنوی افراد و تضمین تامین مسکن مناسب است. خ) تمرکززدایی و تقویت نقش مدیریت محلی تقویت نقش و جایگاه شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی شهر و روستا و نیز بهره گیری از برنامه‌ریزی مشارکتی و انجمن‌های مدنی تخصصی برای کارآمدی و موفقیت پایدار اقدامات و برنامه ریزی‌های اجرایی، ضروری است. د) حمایت ویژه از خانواده‌ها و گروه‌های خاص و آسیب پذیر ساکن در سکونتگاه‌های غیررسمی توسعه ظرفیت‌های خانواده‌ها و گروه‌های آسیب پذیر (زنان سرپرست خانوار، کودکان، سالمندان و معلولان)، نیازمند برنامه‌های ویژه حمایتی است. ماده ۵
• در این سند، اصول نظم بخشی نهادی و سازمانی به شرح زیر است: الف
• فراگیری مقررات و اجتناب از مقررات گذاری بخشی و نیز بهره گیری حداکثری از ظرفیت‌های نهادی و سازمانی موجود برای رفع ناکارآمدی و تعارضات نهادی. ب
• التزام به برنامه واحد و مدیریت یکپارچه و اجتناب از طرح (پروژه) محوری و ناهماهنگی سازمانی. پ
• حداکثر تمرکززدایی ممکن در برنامه‌ریزی و مدیریت اجرایی از سطوح دولتی به سطح مدیریت شهری و خودداری اکید از ایجاد تشکیلات موازی با مدیریت شهری توسط دستگاه‌های دولتی. ت
• حداکثر هم افزایی ممکن برنامه‌ریزی با بازار از طریق مدیریت توسعه اقتصادی و اجتماعی به وسیله بخش دولتی و عمومی. ث
• حداکثر بهره گیری ممکن از مشارکت مردم در فرآیند توسعه درون زا سکونتگاه‌های غیررسمی با توانمندسازی و انگیزه بخشی به آن‌ها از طریق حل مسائلی چون «بانک پذیر» کردن ساکنان (خانوارها و بنگاه‌ها) و دیگر شیوه‌ها به مانند بودجه ریزی مشارکتی. ج
• به کارگیری انجمن‌های مدنی، سازمان‌های مردم نهاد و گروه‌های داوطلب و جهادی مکان محور و موضوع محور در فرآیند توانمندسازی و سامان دهی. چ
• تهیه برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی در چهارچوب توسعه پایدار دانش بنیان و سیاست اجتماعی پشتیبان آن. ح
• حداکثر هم پیوندی کالبدی، کارکردی و نهادی برنامه‌های توانمندسازی و سامان دهی در سطوح کلان (مجموعه و منطقه شهری - استان)، میانی (شهرستان - شهری) و خرد (مناطق شهری - ناحیه - محله). ماده ۶
• در این سند، راهبردهای مورد عمل به شرح زیر است: الف
• ایجاد مدیریت یکپارچه و نظام برنامه‌ریزی واحد برای پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی. ب
• به کارگیری اصول توسعه دانش بنیان در برنامه‌ریزی شهری و برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی. پ
• استطاعت پذیرکردن قوانین، ضوابط، سیاست‌ها و برنامه‌ها در نظام برنامه‌ریزی فضایی و مسکن. ت
• به کارگیری سیاست اجتماعی جامع، فراگیر و مکان مند، و پشتیبان توسعه اقتصاد دانش بنیان. ث
• حمایت‌های لازم از بخش غیررسمی اشتغال برای ارتباط با بازار و اقتصاد شهر و ایجاد زمینه‌های معیشت پایدار در سکونتگاه‌های غیررسمی. ج
• پیوند ساختار نهادی ستاد‌های ملی، استانی و شهرستانی بازآفرینی به سطوح متناظر نظام برنامه‌ریزی بخشی و فضایی کشور برای هم افزایی و افزایش نفوذ قانونی در جهت پیش نگری و پیشگیری از ایجاد و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی. چ
• شناسایی، حفظ، تقویت و بهره گیری از ظرفیت‌ها و قابلیت‌ها در جهت ارتقای مشارکت و همگرایی تمامی بازیگران و ذی نفعان. ح
• توسعه یکپارچه روستایی - شهری و ارتقای شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی، محیط زیستی و کالبدی روستاها. خ
• توسعه ظرفیت‌های مدیریت شهری (با انتقال تجربه‌های موفق سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی) و نهادهای محله ای. د
• به کارگیری برنامه‌ریزی و بودجه ریزی مشارکتی و دیگر شیوه‌های مشارکت اجتماعی برای تحقق مشارکت و مسئولیت مدنی شهروندان در فرآیند توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی. ماده ۷
• در این سند، سیاست‌ها و احکام نهادی و سازمانی برای توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی، به شرح زیر است: ۱
• سطح ملی الف - این سند مرجع تدوین لوایح، سیاست‌های اجرایی و مقررات مرتبط با سکونتگاه‌های غیررسمی است. برای منظور، کارگروه تدوین و تنقیح قوانین و مقررات مرتبط به سکونتگاه‌های غیررسمی به ریاست معاونت حقوقی رئیس جمهور و عضویت دستگاه‌های اجرایی ذی ربط در آن معاونت تشکیل می‌گردد. این کارگروه ظرف (۳) ماه پس از ابلاغ این سند، تصویب‌نامه تنقیحی مقررات مربوط به سکونتگاه‌های غیررسمی تدوین و تنقیح قوانین این حوزه را تهیه به مراجع ذی صلاح برای تصویب ارائه می‌کند. ب - هزینه‌های برنامه‌ریزی برای پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی در سطوح ملی، استانی، شهرستانی از فصل «عملیات چندمنظوره توسعه نواحی» پرداخت خواهد شد؛ دیگر هزینه‌ها نیز همان فصول و روال قبلی را خواهند داشت. در سطح ملی این نهادسازی ظرف مدت (۶) ماه پس از ابلاغ سند توانمندسازی و سامان دهی ضرورت دارد. ۱
• ۱ - ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار الف - شوراهای عالی آمایش سرزمین، رفاه و تامین اجتماعی، شهرسازی و معماری ایران، مسکن، اشتغال و شوراهای اجتماعی کشور و پول و اعتبار، مصوبات پیشنهادی ستاد ملی بازآفرینی (در زمینه‌های مرتبط) را پس از دریافت، حتی المقدور در اولین جلسه شورا بررسی و تصمیم‌گیری نمایند. ب - احکام و دستورالعمل درج برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری از ایجاد و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در برنامه‌های توسعه و طرح‌های آمایش سرزمین و نهادسازی لازم برای آنها ظرف (۶) ماه پس از ابلاغ این سند، توسط سازمان برنامه و بودجه کشور و دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی با همکاری وزارت کشور، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت راه و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی تهیه می‌شود و پس از تایید کارگروه تدوین و تنقیح قوانین و مقررات (موضوع بند (الف) بخش (۱) سیاست‌ها و احکام نهادی و سازمانی این سند) و تصویب ستاد ملی بازآفرینی، در سیر مراحل قانونی بعدی قرار می‌گیرد. پ - دستورالعمل تهیه و تصویب برنامه استانی ستادهای استانی بازآفرینی و نهادسازی لازم، به منظور پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی در برنامه‌های توسعه و طرح‌های آمایشی سرزمین و کالبدی، به تفکیک هر شهرستان، مناطق و مجموعه‌های شهری (به عنوان اسناد فرادستی توسعه و برنامه‌ریزی شهری و روستایی) توسط دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی (شرکت بازآفرینی شهری ایران) با همکاری سازمان برنامه و بودجه کشور، وزارت کشور (معاونت عمران و توسعه امور شهری و روستایی)، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (معاونت رفاه اجتماعی)، وزارت راه و شهرسازی (معاونت‌های شهرسازی و معماری و مسکن و ساختمان) و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، ظرف مدت (۶) ماه پس از ابلاغ این سند تهیه می‌شود و پس از تصویب در ستاد ملی بازآفرینی در سیر مراحل تصمیم‌گیری در مراجع ذی صلاح قرار می‌گیرد. ت - دستورالعمل تهیه و اجرای برنامه‌ها و طرح (پروژه) های مکان محور پیش نگری و پیشگیری (شهر، شهرستان و منطقه و مجموعه ی شهری) برای جذب اعتبارات عمرانی توسط کارگروهی متشکل از وزارت راه و شهرسازی، وزارت کشور و سازمان برنامه و بودجه کشور تهیه و به تصویب ستاد ملی بازآفرینی می‌رسد. ث - کارگروه‌های تخصصی ذیل ستاد ملی بازآفرینی برای رفع کاستی‌های گذشته و تحقق راهبردهای این سند بازتعریف می‌شوند. شیوه‌نامه‌های مربوط به این موضوع ظرف سه ماه پس از ابلاغ این سند، توسط شرکت بازآفرینی شهری ایران (دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی) تهیه و در ستاد ملی بازآفرینی تصویب می‌گردد. ج - ستاد ملی بازآفرینی، از طریق دبیرخانه خود، مسئول نظارت بر حسن انجام اقدامات دستگاه‌ها بوده و موظف است سالانه گزارش پیشرفت سند را به هیات وزیران ارائه کند. ۱
• ۲ - وزارت راه و شهرسازی وزارت راه و شهرسازی، از طریق معاونت‌ها و سازمان‌های مربوط، با تشکیل کارگروهی مستقر در دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی، اقدامات زیر را در چهارچوب قوانین، ظرف مدت (۶) ماه پس از ابلاغ این سند به انجام خواهد رساند تا پس از تصویب در ستاد ملی بازآفرینی، برای بررسی و تصویب به مراجع مربوط (از جمله شورای عالی شهرسازی و معماری، شورای پول و اعتبار، شورای عالی رفاه و تامین اجتماعی، شورای عالی جهادسازندگی، عشایر و توسعه روستایی) ارائه شود: الف - تدوین سیاست‌ها، ضوابط و راهکار‌های شهرسازی و مسکن در استطاعت (مسکن اجتماعی، مسکن تدریجی و غیره) به منظور رفع تبعیض از گروه‌های کم درآمد در برنامه‌ریزی فضایی و مسکن. ب - تدوین سیاست‌ها و چهارچوب‌های «پیش نگری و پیشگیری» و قواعد آن در برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌های شهری، هادی شهری، روستایی و مجموعه‌های شهری). پ - تدوین بسته سیاستی تامین مالی و بهسازی مسکن گروه‌های کم درآمد (با تاکید بر استطاعت پذیری و بانک پذیری) با همکاری وزارتخانه‌های امور اقتصادی و دارایی، کشور و تعاون، کار و رفاه اجتماعی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. ت - تکمیل چهارچوب طرح‌های منظومه روستایی به منظور توسعه یکپارچه روستایی - شهری، حفظ و جذب جمعیت در روستاها و تحقق اهداف این سند از طریق بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با همکاری وزارتخانه‌های کشور و جهاد کشاورزی، معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم کشور و سایر معاونت‌های مرتبط وزارت راه و شهرسازی و تهیه طرح‌های مذکور تا پایان قانون برنامه هفتم توسعه برای تمامی استان‌ها. ۱
• ۳ - وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی این وزارتخانه از طریق معاونت‌ها و سازمان‌های مرتبط خود و با همکاری وزارتخانه‌های راه و شهرسازی و کشور، معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم کشور و معاونت رئیس جمهور در امور زنان و خانواده ریاست جمهوری و دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی، در چهارچوب قوانین، اقدامات زیر را ظرف مدت (۶) ماه پس از ابلاغ سند ملی توانمندسازی و سامان دهی به انجام خواهد رساند تا پس از تصویب در ستاد ملی بازآفرینی، برای بررسی و تصویب به شوراهای مربوط (شورای عالی رفاه و تامین اجتماعی، شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، شورای پول و اعتبار، شورای عالی جهادسازندگی، امور عشایر و توسعه روستایی و غیره) ارائه شود: الف - تدوین بسته سیاست اجتماعی جامع، فراگیر و مکان محور در چهارچوب قوانین، مصوبات و اسناد مرتبط (ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی، بسته‌های صیانتی قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور، قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی، سند نظام تامین اجتماعی چندلایه، سند کار شایسته، قانون هدفمند کردن یارانه‌ها و غیره). ب - جایگزینی سرمایه‌گذاری اجتماعی با سیاست دستگیری از مستمندان با بسته‌های معیشتی و سایر برنامه‌های مشابه برای پویایی خانوارها و جماعات محلی در جهت توسعه ی دانش بنیان. تبصره
• در سرمایه‌گذاری اجتماعی آموزش باید برای توانمندسازی افراد، بلکه برای مشارکت اجتماعی، مسئولیت‌های اجتماعی و غیره باید در دستور کار قرار گیرد. پ - تدوین قواعد سیاست اجتماعی مکان محور (کف حمایت اجتماعی) بر اساس موارد مندرج در بندهای (الف) و (ب)، در سطوح ملی، استانی، شهرستانی، شهری و روستایی. ۱
• ۴ - وزارت کشور وزارت کشور در فرآیند نهادسازی، «اجرای سیاست عمومی دولت به منظور پیشبرد برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی و عمرانی»، «هماهنگی و هدایت استانداری‌ها برای تحقق سیاست‌های عمومی و برنامه‌های دولت»، «هماهنگی در جهت توسعه امور عمرانی شهرها و روستاها، هدایت و پشتیبانی فنی - اجرایی شهرداری‌ها و دهیاری‌ها و نظارت بر اجرای قوانین و مقررات مربوط به آنها» و «هدایت و راهبری و پشتیبانی شوراهای اسلامی و نظارت بر فعالیت آن‌ها». را برعهده دارد. در این راستا هماهنگی‌ها، هدایت‌ها و پشتیبانی از تحقق سیاست‌ها و برنامه‌های سند ملی توانمندسازی و سامان دهی، به خصوص در سطوح استانی، شهرستانی، شهری و روستایی و اقدامات زیر برعهده ی وزارت کشور و سازمان‌های متبوع آن است: الف - هدایت و پشتیبانی از هم پیوندی ستاد استانی بازآفرینی با شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان برای تهیه برنامه‌های پیش نگری و پیشگیری و گنجانده شدن آن در طرح‌های آمایش با محوریت شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان. ب - هدایت و پشتیبانی از تهیه برنامه جامع پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و ساماندهی به تفکیک شهرستان با مسئولیت فرمانداری و مشارکت ستاد شهرستانی بازآفرینی و کمیته برنامه‌ریزی شهرستان. پ - پشتیبانی از تدوین برنامه‌های راهبردی مدیریت یکپارچه پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی در سطح شهرها، مناطق و مجموعه‌های شهری از طریق سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور) مطابق دستورالعمل‌های موجود وزارت کشور به نحوی که شهرداری‌ها نقش خود در «برنامه اقدام مشترک» را به نحو شایسته ایفا نمایند. تبصره
• سازمان‌های عمران و بازآفرینی فضاهای شهری شهرداری‌ها مسئولیت پیگیری اجرای این حکم را به عهده دارند و در شهرهایی که این سازمان شکل نگرفته است، واحدی برای پیگیری و ایفای این نقش تعیین می‌گردد. ت - هدایت و پشتیبانی از تشکیل و فعالیت نهادهای توسعه و دفاتر تسهیلگری محله با هدف توانمندسازی ساکنان، مدیریت هماهنگ و توسعه یکپارچه، برنامه‌ریزی و بودجه ریزی مشارکتی، ارتقای کیفیت کالبدی، همگرایی ذی نفعان (مسئولان محلی، نهادهای حمایتگر، تشکل‌های اجتماعی، شبکه خیّران، گروه‌های داوطلب مردمی) و غیره. ث - هماهنگی و هم افزایی در سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقدامات پیشگیری و مقابله با پدیده‌ها، آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی در سکونتگاه‌های غیررسمی از طریق سازمان امور اجتماعی کشور. ۱
• ۵ - سازمان برنامه و بودجه کشور سازمان برنامه و بودجه کشور در چهارچوب قوانین، اقدامات زیر را برعهده دارد: الف - نهادسازی لازم با مشروط کردن تخصیص بودجه به تهیه و تصویب برنامه‌ها و طرح (پروژه) های مربوط به پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی از ابتدای سال دوم برنامه هفتم توسعه. تبصره
• به منظور فراهم شدن فرصت کافی برای تدوین برنامه جامع و نهادسازی مدیریت یکپارچه، سال اول برنامه هفتم توسعه، اختصاص بودجه در چهارچوب اعتبارات مصوب مربوط، از فصل «عملیات چندمنظوره توسعه نواحی» انجام می‌شود. ب - یکپارچه سازی و تصویب برنامه‌ها در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان از طریق کارگروه‌های «زیربنایی، توسعه روستایی، عشایری، شهری و آمایش سرزمین و محیط زیست» و «اجتماعی، فرهنگی، سلامت، زنان و خانواده» و ستاد استانی بازآفرینی، به نحوی که کارگروه‌های مذکور به محل تلاقی برنامه‌ریزی و مدیریت پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی با برنامه‌های توسعه و آمایش استان تبدیل گردد. پ - مشخص کردن سهم سکونتگاه‌های غیررسمی در چهارچوب برنامه اقدام مشترک به منظور تامین منابع و تخصیص اعتبارات از طریق کمیته برنامه‌ریزی شهرستان. ۲
• سطح استانی الف
• براساس دستورالعمل و شیوه‌نامه مصوب ستاد ملی بازآفرینی، ستادهای استانی بازآفرینی از طریق دبیرخانه‌های خود (ادارات کل راه و شهرسازی استان‌ها) با همکاری کارگروه‌های «زیربنایی، توسعه روستایی، عشایری، شهری و آمایش سرزمین و محیط زیست» و «اجتماعی، فرهنگی، سلامت، زنان و خانواده» در سال اول قانون برنامه هفتم توسعه، نسبت به تهیه برنامه استانی پیش نگری و پیشگیری و توانمندسازی و سامان دهی به تفکیک هر شهرستان، مناطق و مجموعه‌های شهری (به عنوان اسناد فرادستی توسعه و برنامه‌ریزی شهری و روستایی) اقدام خواهند کرد. تخصیص بودجه‌های مربوط به استان‌ها از سال دوم برنامه هفتم توسعه منوط به تهیه این برنامه‌ها خواهد بود. مصوبات ستادهای استانی بازآفرینی در مورد این برنامه‌ها توسط شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان‌ها تصویب و نیز در طرح‌های آمایش استان گنجانده خواهند شد. شرکت بازآفرینی شهری ایران و دیگر دستگاه‌ها و سازمان‌ها و نهادها خارج از این برنامه‌ها مجاز به انجام هیچ اقدام مستقلی برای پیش نگری و پیشگیری، توانمندسازی و سامان دهی و سایر برنامه‌های مشابه نیستند. بدین منظور در برنامه هفتم توسعه از فصل «عملیات چندمنظوره توسعه نواحی» برای تهیه و پایش این برنامه‌ها، در چهارچوب اعتبارات مصوب مربوط، بودجه اختصاص می‌یابد. ب
• تغییر کارگروه‌های ستاد استانی بازآفرینی براساس دستورالعمل و شیوه‌نامه ستاد ملی بازآفرینی. پ
• تقویت ساختار سازمانی ادارات کل راه و شهرسازی استان‌ها برای ایفای نقش دبیرخانه ای ستاد استان و پایش سیاست‌ها و برنامه‌های مصوب. ۳
• سطح شهرستانی ستادهای شهرستانی بازآفرینی با همکاری کمیته برنامه‌ریزی شهرستان‌ها، نهاد پایه دولتی برای اجرای برنامه عملیاتی اقدام مشترک پیش نگری و پیشگیری (مصوب ستاد استانی بازآفرینی و شورای برنامه‌ریزی و توسعه ی استان) و همچنین تصویب برنامه عملیاتی اقدام مشترک شهر و محله تهیه شده توسط دبیرخانه ستاد شهرستانی بازآفرینی و هماهنگی و پایش اجرای آن‌ها هستند. بنا به جایگاه قانونی، کمیته برنامه‌ریزی شهرستان و ستاد شهرستانی بازآفرینی و شوراهای اسلامی شهر و شهرستان نقش اساسی در تعریف و اجرای طرح (پروژه) های مکان محور دارند. ظرفیت سازی برای ایفای این نقش بر اساس آیین‌نامه ای که در سه ماه اول قانون برنامه هفتم توسعه توسط سازمان برنامه و بودجه کشور و دبیرخانه ستاد ملی بازآفرینی تدوین می‌شود، انجام خواهد پذیرفت. در قانون برنامه هفتم توسعه از فصل «عملیات چندمنظوره توسعه نواحی» برای تهیه و پایش این برنامه‌ها در چهارچوب اعتبارات مصوب مربوط، بودجه اختصاص می‌یابد. ۴
• سطح شهری شهرداری‌ها وظیفه دبیرخانه ستادهای شهرستانی بازآفرینی و تهیه برنامه جامع عملیاتی اقدام مشترک شهری را برعهده دارند. همچنین شهرداری‌های مراکز استان و شهرستان و نیز شوراهای استان و شهرستان نقشی تاثیرگذار در برنامه‌ریزی فضایی برای پیش نگری و پیشگیری از ایجاد و رشد این سکونتگاه‌ها دارند. برای ایفای این نقش، باید ظرفیت سازی و نهادسازی لازم صورت گیرد. در این چهارچوب و با رعایت قوانین، سیاست‌های مربوط به شهرداری‌ها به شرح زیر است: الف
• بر اساس «دستورالعمل تدوین سند برنامه راهبردی - عملیاتی شهر و شهرداری» (مصوب ۱۳۹۴)، «دستورالعمل تهیه و تصویب برنامه عملیاتی اقدام مشترک بازآفرینی شهری» (ابلاغی ۱۳۹۷) و نیز دستورالعمل‌های ستاد ملی بازآفرینی و شرکت بازآفرینی شهری ایران، شهرداری‌ها موظفند برنامه‌های راهبردی و عملیاتی توسعه دانش بنیان شهری و توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی را برای شهر، مناطق و مجموعه‌های شهری تهیه کنند تا بتوانند از حمایت منابع دستگاه‌های دولتی استفاده نمایند. بدین منظور در مدت اجرای قانون برنامه هفتم توسعه از فصل «عملیات چندمنظوره توسعه نواحی» برای تهیه این برنامه‌ها مطابق شیوه‌نامه و اسناد فرادست ستادهای ملی و استانی بازآفرینی، در چهارچوب اعتبارات مصوب مربوط، بودجه اختصاص می‌یابد. ب
• برای پرهیز از تعارض و تداخل برنامه‌ها و طرح (پروژه) ها، هرگونه اجرای طرح (پروژه) خارج از برنامه جامع اقدام مشترک مصوب ستاد استانی بازآفرینی در سکونتگاه‌های غیر رسمی و نهادسازی مضاعف یا موازی با مدیریت شهری برای توسعه بخشی و تسهیل گری ممنوع است. پ
• پیش‌بینی و ارتقای ساختار مرتبط با بازآفرینی شهری پایدار در شهرداری‌ها از طریق سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور در همکاری با سازمان اداری و استخدامی کشور. تبصره
• نیروی انسانی سازمان‌های عمران و بازآفرینی فضاهای شهری متناسب با شرح وظایف آن بازتعریف شود. ت
• نهادسازی لازم برای تاسیس «صندوق‌های توسعه محله» از طریق سازمان‌های عمران و بازآفرینی فضاهای شهری. تبصره
• صندوق‌های توسعه محله با مشارکت مردم و فعالان اقتصادی محله و کمک‌های دولتی و عمومی، صندوق‌های نوآوری، کارآفرینی امید، خیرین و غیره تاسیس می‌شود و جریان مالی برای پشتیبانی از توسعه محله را از پروژه‌های مجزا به سوی برنامه ی واحد و مدیریت یکپارچه برای توانمندسازی و سامان دهی و توسعه دانش بنیان هدایت می‌کند و انباشت سرمایه مالی را ممکن می‌سازد. ث
• به کارگیری انجمن‌های مدنی (غیردولتی) برای ارائه خدمات و مشاوره ارزان و تخصصی در زمینه‌هایی همچون توسعه مشاغل خانگی، استحکام بخشی ساختمان، آموزش، امور حقوقی، تسهیل گری و غیره. ج
• تدوین برنامه‌های سکونتگاه‌های غیررسمی در چهارچوب محله‌های متعارف شهری (و نه قطعه‌هایی از یک محله) و به صورت همگرا و یکپارچه با پهنه شهری پیوست ۱- ساختار نهادسازی توانمندسازی و سامان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی پیوست ۲- چهارچوب اقدامات مشترک نهادی و سازمانی سند ملی توانمندسازی و سازمان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی پیوست ۳- نقشه راه نظم بخش نهادی و سازمانی سند ملی توانمند سازی و سازمان دهی سکونتگاه‌های غیررسمی صفحه
• ۱ -صفحه
• ۲ - صفحه ۳