کسی که «وکیل هوشمند» جست‌وجو میکند معمولاً گرفتار یک مسئلهٔ واقعی است: ابلاغیه‌ای رسیده، طلبی وصول نمیشود یا قراردادی باید امضا شود. می‌خواهد بداند چه کند و نمی‌داند اصلاً لازم است وکیل بگیرد یا نه. جواب کوتاه این است: هیچ نرم‌افزاری در ایران وکیل نیست و نمی‌تواند باشد، ولی بخش بزرگی از کاری که پیش از رفتن سراغ وکیل و کنار او انجام میشود، از هوش مصنوعی حقوقی برمی‌آید.
این مطلب می‌گوید مرز کجاست: کدام کارها را میشود با یک دستیار حقوقی پیش برد، کجا قانون خودش حضور وکیل را لازم می‌داند و چطور از هر دو با هم استفاده کنید.
وکیل هوشمند یعنی چه؟
در قانون، وکالت یک قرارداد است. مادهٔ ۶۵۶ قانون مدنی می‌گوید وکالت عقدی است که با آن یک نفر دیگری را برای انجام کاری «نایب» خود میکند. وکیلی که در دادگاه از شما دفاع میکند یک قدم جلوتر است: وکیل دادگستری است و پروانهٔ وکالت دارد. مادهٔ ۵۵ قانون وکالت هر کسی را که پروانه ندارد از مداخله در کار وکالت منع میکند، با هر عنوانی که برای خودش انتخاب کند.
پس «وکیل هوشمند» اسمی است که بازار روی این ابزارها گذاشته، نه عنوانی حقوقی. آنچه زیر این اسم عرضه میشود در واقع یک دستیار حقوقی هوشمند است: ابزاری که پرسش شما را می‌گیرد، در قوانین و آرا می‌گردد و جوابی می‌دهد که باید بشود آن را با متن قانون سنجید. اگر هم بخواهید بدانید چنین ابزاری چطور کار میکند و با چت‌بات عمومی چه فرقی دارد، این مطلب را بخوانید.
هوش مصنوعی کدام کار وکیل را می‌تواند انجام دهد؟
| کار | دستیار حقوقی هوشمند | وکیل دادگستری |
|---|---|---|
| پیدا کردن قانون و مادهٔ مربوط به ماجرای شما | بله، با نام قانون و شمارهٔ ماده | بله |
| توضیح یک ماده یا رأی به زبان ساده | بله | بله |
| محاسبهٔ مهریه، دیه، سهم‌الارث و هزینهٔ دادرسی | بله، با راه محاسبه | بله |
| پیش‌نویس دادخواست، لایحه، اظهارنامه یا قرارداد | پیش‌نویس؛ بازبینی و امضا با خودتان | بله، به نام و مسئولیت خودش |
| تقدیم دادخواست و دفاع در جلسه به‌جای شما | نه | بله |
| مذاکره با طرف مقابل و مطالعهٔ پرونده در دادگاه | نه | بله |
| رازداری به حکم قانون | به شرایط همان سرویس بستگی دارد | بله، طبق مادهٔ ۳۰ قانون وکالت |
خلاصهٔ جدول: هر کاری که با خواندن، فهمیدن و نوشتن سروکار دارد از دستیار برمی‌آید. هر کاری که به نمایندگی از شما انجام میشود، یعنی کسی باید به نام شما امضا کند، در جلسه حرف بزند یا با طرف مقابل توافق کند، کار وکیل است.
دادخواستی که با هوش مصنوعی نوشته شده پذیرفته میشود؟
دادگاه نمی‌پرسد دادخواست را چه کسی نوشته است. آنچه اهمیت دارد محتوای آن است و امضای شما. مادهٔ ۵۱ قانون آیین دادرسی مدنی می‌گوید دادخواست باید این‌ها را داشته باشد:
- مشخصات خواهان و خوانده، با اقامتگاهی که ابلاغ به آن ممکن باشد؛
- خواسته و بهای آن؛
- دلیل‌هایی که خواهان به خاطرشان خود را مستحق می‌داند، روشن و بی‌ابهام؛
- آنچه از دادگاه درخواست میشود؛
- مدارک و دلیل‌ها، و اگر شاهد دارید، نام و نشانی شاهدها؛
- امضای دادخواست‌دهنده.
یک دستیار حقوقی خوب می‌تواند از روی ماجرایی که تعریف می‌کنید پیش‌نویسی با همین ساختار بنویسد و مواد قانونی مربوط را کنارش بیاورد. ولی امضای پای دادخواست مال شماست و مسئولیتش هم. پیش از ثبت، دست‌کم این سه را خودتان چک کنید:
- نام‌ها و نشانی‌ها را کلمه‌به‌کلمه با مدارک مقایسه کنید. نشانی اشتباه یعنی ابلاغی که نمی‌رسد.
- بهای خواسته را درست بنویسید؛ هزینهٔ دادرسی از روی همین عدد حساب میشود. با ماشین‌حساب هزینهٔ دادرسی ببینید چقدر باید بپردازید.
- مهلت‌ها را با تاریخ ابلاغ خودتان بسنجید. مهلتی که بگذرد برنمی‌گردد؛ راهنمای مهلت تجدیدنظر و واخواهی نشان می‌دهد چطور حسابش کنید.
کجا قانون وکیل را لازم می‌داند؟
در دعوای حقوقی، گرفتن وکیل اختیاری است. مادهٔ ۳۱ قانون آیین دادرسی مدنی می‌گوید هر یک از دو طرف دعوا «می‌توانند» تا دو وکیل انتخاب کنند؛ یعنی الزامی در کار نیست و می‌توانید خودتان دادخواست بدهید و از خودتان دفاع کنید. همین‌جاست که دستیار حقوقی بیشترین کمک را میکند.
در امور کیفری ماجرا فرق میکند:
- طبق مادهٔ ۱۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری متهم حق دارد از مرحلهٔ تحقیقات مقدماتی یک وکیل دادگستری همراه داشته باشد و بازپرس باید این حق را پیش از شروع تحقیق به او بگوید. در جرمهایی که مجازاتشان اعدام یا حبس ابد است، اگر متهم خودش وکیل معرفی نکند، بازپرس برایش وکیل تسخیری تعیین میکند.
- طبق مادهٔ ۳۴۸ همان قانون در جرم‌های سنگینی که در دادگاه کیفری یک رسیدگی می‌شوند، یعنی جرمهایی با مجازات اعدام، حبس ابد، قطع عضو، جنایت عمدی با دیهٔ نصف دیهٔ کامل یا بیشتر و تعزیر درجهٔ سه و بالاتر، جلسهٔ دادگاه بدون وکیل متهم تشکیل نمیشود. اگر متهم وکیل نداشته باشد، دادگاه وکیل تسخیری تعیین میکند و حق‌الوکاله‌اش را قوهٔ قضاییه می‌پردازد.
اگر اتهامی کیفری متوجه شماست، به‌خصوص از این دست، دستیار حقوقی فقط برای فهمیدن اتهام و آماده‌شدن به کار میآید. دفاع کار وکیل است.
کی خودتان پیش بروید و کی وکیل بگیرید؟
با یک دستیار حقوقی معمولاً میشود این کارها را خودتان انجام داد:
- فهمیدن اینکه مسئله‌تان به کدام قانون مربوط است و چه راه‌هایی دارید؛
- نوشتن اظهارنامه یا نامه‌ای که طرف مقابل را رسماً مطلع میکند؛
- دعواهای ساده با مدارک روشن، مثل مطالبهٔ یک طلب مستند؛
- خواندن و فهمیدن قراردادی که قرار است امضا کنید، پیش از امضا.
ولی در این موقعیت‌ها هزینهٔ وکیل ارزشش را دارد:
- طرف مقابل وکیل دارد؛
- مبلغ دعوا زیاد است یا پای ملک در میان است؛
- اتهام کیفری دارید؛
- پرونده به شهادت شاهد، کارشناسی یا تحقیق محلی بستگی دارد؛
- مهلتی نزدیک است که اگر بگذرد، حق از دست می‌رود.
یک نکته دربارهٔ هزینه: اگر در یک دعوای مالی با وکیل برنده شوید، دادگاه حق‌الوکاله را تا سقف تعرفهٔ رسمی از طرف بازنده برای شما می‌گیرد. ماشین‌حساب حق‌الوکاله نشان می‌دهد این مبلغ برای دعوای شما چقدر است.
بهترین کار: هر دو با هم
دستیار حقوقی رقیب وکیل نیست. بهترین استفاده از آن این است که با دست پر سراغ وکیل بروید: ماجرا را با تاریخ‌هایش مرتب نوشته باشید، بدانید موضوع به کدام مواد برمی‌گردد، مدارک لازم را جمع کرده باشید و پرسش‌هایتان را آماده کرده باشید. جلسهٔ مشاوره کوتاه‌تر میشود و وقتش صرف تصمیم‌گرفتن میشود، نه توضیح دادن ماجرا.
اگر وکیل هستید، همین ابزار برای شما دستیار وکیل است: پیدا کردن سریع ماده و رأی، نوشتن پیش‌نویس اولیه و محاسبه‌های تکراری، تا وقتتان به خود پرونده برسد.
دادرس کدام است؟
دادرس خودش را وکیل نمی‌نامد. دادرس، دستیار حقوقی هوشمند برای قوانین، آرا و نظرهای مشورتی ایران ساخته شده است. پرسش را به فارسی می‌نویسید و جواب را با نام قانون و شمارهٔ ماده می‌گیرید؛ این همان چیزی است که ما از مشاوره حقوقی هوشمند می‌فهمیم: پاسخی که بشود مبنایش را دید. متن کامل هر ماده‌ای هم که در جواب آمده، در کتابخانهٔ قوانین بدون ثبت‌نام در دسترس است.
پرسش‌های پرتکرار
هوش مصنوعی می‌تواند به‌جای من در دادگاه حاضر شود؟
نه. حضور و دفاع به نمایندگی از شما کار وکیل دادگستری است و طبق مادهٔ ۵۵ قانون وکالت کسی که پروانهٔ وکالت ندارد نمی‌تواند در کار وکالت مداخله کند. در دعوای حقوقی می‌توانید خودتان حاضر شوید و از دستیار برای آماده‌شدن کمک بگیرید.
برای طرح دعوای حقوقی حتماً باید وکیل بگیرم؟
نه. طبق مادهٔ ۳۱ قانون آیین دادرسی مدنی انتخاب وکیل اختیاری است. دادخواست را خودتان هم می‌توانید از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید.
جواب هوش مصنوعی در دادگاه اعتبار دارد؟
جواب دستیار خودش دلیل نیست؛ دادگاه به قانون، مدارک و دلیلهای شما رسیدگی میکند. ارزش جواب دستیار در این است که نشان دهد به کدام ماده و کدام مدرک باید تکیه کنید. همان ماده و همان مدرک است که در دادخواست یا لایحه میآید.
مدارک پرونده‌ام را می‌توانم به یک دستیار هوش مصنوعی بدهم؟
وکیل به حکم مادهٔ ۳۰ قانون وکالت موظف است اسرار موکل را حفظ کند. برای یک سرویس نرم‌افزاری، پیش از فرستادن مدارک، شرایط حریم خصوصی همان سرویس را بخوانید و اطلاعاتی را که برای پرسش لازم نیست، مثل شمارهٔ ملی یا شمارهٔ حساب، حذف کنید.
در پروندهٔ کیفری چه زمانی وکیل الزامی است؟
طبق مادهٔ ۳۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری در جرمهایی با مجازات اعدام، حبس ابد، قطع عضو، جنایت عمدی با دیهٔ نصف دیهٔ کامل یا بیشتر و تعزیر درجهٔ سه و بالاتر، دادگاه بدون وکیل متهم تشکیل نمیشود. اگر متهم وکیل نداشته باشد، وکیل تسخیری تعیین میشود.
