سنوات و حقوق پایان کار: کارگر هنگام رفتن از کار چه طلبی دارد؟

کار که تمام می‌شود، حساب‌وکتاب شروع می‌شود. چه قراردادتان به آخر رسیده باشد، چه استعفا داده باشید و چه کارفرما گفته باشد دیگر نیایید، معمولاً چند طلب از او دارید: سنوات، عیدی سال آخر، مرخصی‌های استفاده‌نشده و هر مزدی که هنوز پرداخت نشده است. این راهنما می‌گوید هرکدام از کدام ماده می‌آید، چطور حساب می‌شود و اگر کارفرما نپرداخت، شکایت از کجا شروع می‌شود.

این نوشته دربارهٔ کسانی است که مشمول قانون کار هستند؛ یعنی در برابر مزد، زیر نظر کارفرما کار می‌کنند. کارمندان دولت و نیروهای مسلح قانون‌های خودشان را دارند.

سنوات یعنی چه و به چه کسی می‌رسد؟

سنوات، یا «مزایای پایان کار»، پولی است که کارفرما در پایان همکاری بابت سال‌های کار به کارگر می‌دهد. مادهٔ ۲۴ قانون کار می‌گوید وقتی قرارداد کار تمام می‌شود، کارفرما باید به کارگری که یک سال یا بیشتر کار کرده، برای هر سال سابقه یک ماه حقوق بدهد؛ بر اساس آخرین حقوق، و فرقی نمی‌کند سال‌ها پشت سر هم بوده باشند یا با فاصله.

دو نکته از همین ماده مهم است:

• مبنا آخرین حقوق است، نه حقوق سال اولی که استخدام شده‌اید. اگر ده سال کار کرده‌اید، ده ماهِ حقوق امروزتان را طلب دارید.
• قرارداد موقت هم سنوات دارد. تبصرهٔ ۴ مادهٔ ۷ که در ۱۳۹۴ اضافه شده، کارفرما را موظف کرده به کارگر قرارداد موقت به نسبت مدت کارکرد سنوات بدهد؛ برای هر سال یک ماه آخرین مزد.

در قرارداد نوشته‌اند «سنوات ندارد»؛ اعتبار دارد؟

نه. طبق مادهٔ ۸، شرطی در قرارداد کار که برای کارگر کمتر از امتیازهای قانون کار در نظر بگیرد، نافذ نیست. امضا کردن چنین قراردادی حق شما را از بین نمی‌برد.

هر نوع پایان کار، چه چیزی دارد؟

مادهٔ ۲۱ راه‌های پایان قرارداد کار را شمرده است: فوت، بازنشستگی، ازکارافتادگی کلی، تمام شدن مدت قرارداد موقت، تمام شدن کار معین، استعفا، و فسخ به شکلی که در خود قرارداد آمده باشد. مبلغی که به کارگر می‌رسد بسته به همین راه فرق می‌کند:

استعفا: یک ماه دیگر بمانید

تبصرهٔ مادهٔ ۲۱ می‌گوید کارگری که استعفا می‌دهد باید استعفا را کتبی به کارفرما بدهد و یک ماه دیگر سر کار بماند. اگر ظرف حداکثر ۱۵ روز پشیمان شد، می‌تواند کتبی انصراف بدهد و استعفا منتفی می‌شود. رونوشت استعفا و انصراف را هم باید به شورای اسلامی کار، انجمن صنفی یا نمایندهٔ کارگران بدهد. ترک کار بدون این تشریفات می‌تواند بعداً بهانهٔ اختلاف شود.

قرارداد موقت را وسط کار نمی‌شود یک‌طرفه فسخ کرد

طبق مادهٔ ۲۵، اگر قرارداد برای مدت معین یا کار معین بسته شده باشد، هیچ‌کدام از دو طرف به‌تنهایی حق فسخ ندارد و اختلاف بر سر آن در هیئت‌های تشخیص و حل اختلاف رسیدگی می‌شود. یعنی کارفرما نمی‌تواند در ماه ششمِ یک قرارداد یک‌ساله، بی‌دلیلِ قانونی بگوید «دیگر نیا».

اخراج: کی موجه است و کی نه؟

کارفرما نمی‌تواند هر وقت خواست کارگر را بیرون کند. مادهٔ ۲۷ فقط وقتی اجازهٔ فسخ می‌دهد که کارگر در وظایفش قصور کرده یا آیین‌نامهٔ انضباطی کارگاه را پس از تذکر کتبی نقض کرده باشد، و آن هم با نظر مثبت شورای اسلامی کار؛ اگر شورا نباشد، انجمن صنفی، و اگر هیچ‌کدام نباشد، هیئت تشخیص. در مدتی که اختلاف در هیئت‌ها رسیدگی می‌شود، قرارداد معلق است.

اگر هیئت حل اختلاف اخراج را غیرموجه بداند، طبق مادهٔ ۱۶۵ حکم به بازگشت کارگر به کار و پرداخت مزدش از تاریخ اخراج می‌دهد. اگر کارگر نخواهد برگردد، کارفرما باید برای هر سال سابقه ۴۵ روز مزد بپردازد. اگر اخراج موجه شناخته شود، کارگر همان سنوات مادهٔ ۲۷ را می‌گیرد؛ یعنی حتی اخراج موجه هم سنوات را از بین نمی‌برد.

غیر از سنوات چه طلب‌های دیگری دارید؟

عیدی و پاداش. قانون عیدی و پاداش سالانهٔ کارگران کارفرما را موظف کرده برای یک سال کار ۶۰ روز آخرین مزد عیدی بدهد؛ به شرطی که از ۹۰ روز حداقل مزد روزانهٔ قانونی بیشتر نشود. اگر کمتر از یک سال کار کرده‌اید یا وسط سال رفته‌اید، عیدی به نسبت روزهای کارکرد حساب می‌شود. اگر کارگاه طبق رویه‌اش بیشتر از این می‌داده، همان رویه معتبر است.

مرخصی استفاده‌نشده. طبق مادهٔ ۶۴، مرخصی سالانه با مزد، با احتساب چهار جمعه، یک ماه است و برای کار کمتر از یک سال به نسبت حساب می‌شود. مادهٔ ۷۱ می‌گوید وقتی قرارداد تمام یا فسخ می‌شود، پول مرخصی‌هایی که استفاده نکرده‌اید باید به شما پرداخت شود؛ و اگر کارگر فوت کند، به ورثه‌اش.

مزدهای معوق و بیمه. هر حقوق یا اضافه‌کاری که پرداخت نشده، جدا طلب شماست. طبق مادهٔ ۱۴۸ کارفرما موظف است کارگر را بیمهٔ تأمین اجتماعی کند. پیش از تسویه، سابقهٔ بیمه‌تان را ببینید؛ ماه‌های بیمه‌نشده را هم می‌شود در همان شکایت مطرح کرد.

اگر کارفرما نپرداخت: سه مرحلهٔ شکایت

اختلاف کارگر و کارفرما معمولاً به دادگاه نمی‌رود؛ مرجعش هیئت‌های ادارهٔ کار است. مادهٔ ۱۵۷ ترتیب را این‌طور گذاشته است:

1. سازش. اول، توافق مستقیم میان کارگر و کارفرما یا نمایندگانشان در شورای اسلامی کار؛ اگر شورا نباشد، انجمن صنفی یا نمایندهٔ قانونی کارگران.
2. هیئت تشخیص. اگر سازش نشد، دادخواست را به ادارهٔ تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل کارگاه می‌دهید و پرونده به هیئت تشخیص می‌رود. هزینهٔ دادرسی دادگاه را ندارد.
3. هیئت حل اختلاف. طبق مادهٔ ۱۵۹، رأی هیئت تشخیص ۱۵ روز پس از ابلاغ لازم‌الاجرا می‌شود؛ هر طرف که اعتراض دارد باید ظرف همین ۱۵ روز اعتراضش را کتبی به هیئت حل اختلاف بدهد. رأی هیئت حل اختلاف قطعی و لازم‌الاجراست.

این ۱۵ روز را از دست ندهید؛ بعد از آن رأی هیئت تشخیص قطعی می‌شود. شکایت از رأی قطعی هیئت حل اختلاف فقط در دیوان عدالت اداری و از جهت نقض قانون یا مقررات ممکن است، نه برای بحث دوباره دربارهٔ اصل ماجرا.