شکواییه چه چیزهایی باید داشته باشد
مادهٔ ۶۸ قانون آیین دادرسی کیفری میگوید شاکی می‌تواند شخصاً یا با وکیل شکایت کند و در شکواییه باید این‌ها بیاید:
- مشخصات کامل شاکی: نام، نام پدر، سن، شغل، شمارهٔ ملی، نشانی دقیق، تلفن و کد پستی.
- موضوع شکایت، تاریخ و محل وقوع جرم.
- ضرر و زیانی که به شما رسیده و آنچه مطالبه می‌کنید.
- دلایل وقوع جرم، و در صورت امکان نام و نشانی شاهدها و مطلعان.
- مشخصات و نشانی مشتکیعنه، در صورت امکان.
یعنی اگر مشتکیعنه را نمی‌شناسید، باز هم میشود شکایت کرد. شکایت شفاهی هم پذیرفته است (مادهٔ ۶۹): دادستان باید آن را در صورت‌جلسه بنویسد و به امضای شاکی برساند. ولی شکواییهٔ نوشته‌شده و مرتب، کار بازپرس را ساده‌تر و پرونده را سریع‌تر میکند.
اول: آیا ماجرای شما جرم است؟
هر رفتار بدی جرم نیست. جرم رفتاری است که قانون برایش مجازات گذاشته، و هر جرم چند رکن دارد که همه باید در ماجرا باشد. مثلاً خیانت در امانت (مادهٔ ۶۷۴ کتاب تعزیرات) وقتی است که مالی به عنوان امانت، اجاره، رهن یا برای کاری به کسی داده شده و قرار بوده پس داده شود یا به مصرف معینی برسد، و او آن را به ضرر مالک استعمال، تصاحب، تلف یا مفقود کرده است. اگر پول را قرض داده‌اید و پس نمی‌دهد، این رکن «سپردن برای استرداد یا مصرف معین» در کار نیست و راه شما معمولاً دادخواست مطالبهٔ وجه است.
دادرس پیش از نوشتن همین تطبیق را انجام می‌دهد. اگر رکنی کم است، شکواییه نمینویسد و میگوید چرا. هوش مصنوعی حقوقی دادرس در چنین موردی دادخواستی را که با ماجرا جور است پیشنهاد میکند.
جرم قابل گذشت یا غیرقابل گذشت
تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱۰۰ قانون مجازات اسلامی جرم قابل گذشت را جرمی می‌داند که شروع و ادامهٔ تعقیب و اجرای مجازاتش به شکایت شاکی و گذشت نکردن او بستگی دارد. مادهٔ ۱۲ قانون آیین دادرسی کیفری هم میگوید تعقیب این جرم‌ها فقط با شکایت شروع و با گذشت شاکی موقوف میشود. در جرم غیرقابل گذشت، گذشت شما تعقیب را متوقف نمی‌کند.
فهرست جرم‌های قابل گذشت در مادهٔ ۱۰۴ آمده است؛ از جمله توهین (مادهٔ ۶۰۸) و خیانت در امانت (مادهٔ ۶۷۴).
مهلت یک‌ساله برای جرم‌های قابل گذشت
مادهٔ ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی میگوید در جرم تعزیری قابل گذشت، اگر متضرر ظرف یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم شکایت نکند، حق شکایت کیفری‌اش ساقط میشود؛ مگر اینکه تحت سلطهٔ متهم بوده یا به دلیلی خارج از اختیارش نمی‌توانسته شکایت کند، که در این صورت مهلت از رفع مانع شمرده میشود. پس تاریخ اطلاع را در شکواییه دقیق بنویسید. دادرس در «پیش از ثبت» میگوید آیا این مهلت برای ماجرای شما مطرح است.
شکواییه به کجا می‌رود
- دادسرا: قاعدهٔ اصلی. شکایت شاکی یکی از جهات قانونی شروع تعقیب است (مادهٔ ۶۴ قانون آیین دادرسی کیفری).
- مستقیم در دادگاه: جرم‌های تعزیری درجهٔ هفت و هشت (مادهٔ ۳۴۰).
- دادگاه صلح: طبق مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲، جرم‌های عمدی تعزیری درجهٔ هفت و هشت در صلاحیت دادگاه صلح است و بدون کیفرخواست، مستقیماً در آن رسیدگی میشود.
درجهٔ جرم را مجازاتش تعیین میکند. دادرس پیش از انتخاب مرجع، درجه را جست‌وجو میکند. شکواییه در عمل از راه دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود و شاکی باید حساب ثنا داشته باشد.
ضرر و زیان در همان پرونده
طبق مادهٔ ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری، شاکی می‌تواند جبران همهٔ ضرر و زیان مادی و معنوی و منافع ممکن‌الحصول ناشی از جرم را مطالبه کند. اگر مالی از شما برده شده، رد مال را هم در شکواییه بخواهید.
اشتباه‌های رایج
- صفت به‌جای واقعیت. «فردی کلاهبردار و بی‌اخلاق» دلیل نیست. بنویسید چه کرد، کی و کجا.
- عنوان جرم از روی حدس. عنوان را از روی رکن‌ها انتخاب کنید، نه از روی شدت ناراحتی.
- دلیل نگفته. پیام‌ها، رسیدها، فیلم و نام شاهدها را فهرست کنید.
- دیر شکایت کردن در جرم قابل گذشت.
- شکایت کیفری برای طلب ساده. اگر جرم نیست، پرونده با قرار منع تعقیب بسته میشود و وقتتان رفته است.
کی به وکیل نیاز دارید
در جرم‌های سنگین، وقتی متهم چند نفرند، وقتی موضوع کلاهبرداری بزرگ یا جرم رایانه‌ای پیچیده است، یا وقتی خودتان هم در معرض شکایت متقابل هستید. دادرس، پلتفرم هوشمند حقوقی، پیش‌نویس و تطبیق رکن‌ها را انجام می‌دهد؛ دفاع در جلسهٔ بازپرسی و دادگاه با وکیل محکم‌تر است. برای شکایت از چک برگشتی، راهنمای وصول چک برگشتی مهلت‌های شش‌ماههٔ خاص آن را توضیح داده است.
پرسش‌های پرتکرار
شکواییه را کجا ثبت کنم؟
در دفتر خدمات الکترونیک قضایی، با حساب ثنا. مرجع رسیدگی معمولاً دادسراست؛ جرم‌های تعزیری درجهٔ هفت و هشت مستقیم در دادگاه، و جرم‌های عمدی این درجه‌ها در دادگاه صلح رسیدگی می‌شوند.
مهلت شکایت کیفری چقدر است؟
برای جرم تعزیری قابل گذشت، یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم (مادهٔ ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی). این مهلت یک‌ساله مخصوص جرم‌های قابل گذشت است؛ قاعدهٔ مرور زمان جداست و دادرس آن را برای ماجرای شما بررسی میکند.
اگر مشتکیعنه را نشناسم، میشود شکایت کرد؟
بله. مادهٔ ۶۸ مشخصات مشتکیعنه را «در صورت امکان» خواسته است. شکایت علیه شخص نامعلوم ثبت میشود و شناسایی با تحقیقات است.
دادرس برای هر ماجرایی شکواییه مینویسد؟
نه. اگر ماجرا رکنهای جرم را ندارد، شکواییه نمینویسد، با جملههای ساده میگوید چرا، و دادخواستی را پیشنهاد میکند که با ماجرا جور است.
می‌توانم بعداً گذشت کنم؟
بله. در جرم قابل گذشت، گذشت شاکی تعقیب یا اجرای مجازات را موقوف میکند (مادهٔ ۱۰۰). در جرم غیرقابل گذشت، گذشت شما تعقیب را متوقف نمی‌کند.