مصوبه درباره اصلاح محدوده‌های تاریخی و فرهنگی شهرها

پیرو مصوبه مورخ ۱۳۹۴/۷/۲۷ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، موضوع ابلاغ محدوده بافت تاریخی ۱۶۸ شهر کشور، شورای عالی شهرسازی و معماری در جلسه مورخ ۱۳۹۵/۱۲/۱۶ مواردی را به شرح زیر مصوب نمود: ۱

• بنا بر مکاتبه شماره ۴۱۱۰ /۹۵۲۵۰۰ مورخ ۱۳۹۵/۱۲/۸ سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در خصوص مغایرت بند ۲ مصوبه مذکور (موضوع تصویب محدوده‌های تدقیق شده بافت‌های تاریخی توسط کمیسیون‌های ماده پنج)، با بند ۱۱ از ماده ۳ قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، متن بند مذکور به شرح ذیل اصلاح می‌شود: «۲. لازم است محدوده‌های مذکور به هنگام تهیه طرح تفصیلی بافت تاریخی - فرهنگی، مورد بررسی‌های تکمیلی قرار گرفته، تدقیق شده و به تایید نهایی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری برسد». ۲
• ضروری است سند واحد حفاظت از بافت‌های تاریخی - فرهنگی، موضوع بند ۳ مصوبه مورخ ۱۳۹۴/۷/۲۷، با توجه به موارد نه گانه مذکور در بند مورد اشاره، با مشارکت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری (معاونت میراث فرهنگی) و وزارت راه و شهرسازی (شرکت عمران و بهسازی شهری) با رعایت قوانین و مقررات حاکمیتی میراث فرهنگی، در اسرع وقت تهیه و جهت هماهنگی و رعایت در طرح‌های توسعه شهری به شورای عالی شهرسازی و معماری ارائه گردد. ۳
• نظر به جایگاه شورای عالی شهرسازی و معماری در هماهنگی طرح‌های شهرسازی، ضروری است ضوابط عمومی حفاظت از بافت‌های تاریخی، به منظور ابلاغ جهت رعایت در طرح‌های توسعه و عمران، ظرف مدت یک ماه، توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ارائه شود. ۴
• در راستای تحقق بند ۳ مصوبه مورخ ۱۳۹۴/۷/۲۷ شورای عالی شهرسازی و معماری، موضوع تدوین سندی واحد برای بافت‌های تاریخی - فرهنگی، موارد ذیل، تحت عنوان «رویکردهای کلی حفاظت و احیاء محدوده‌های تاریخی - فرهنگی»، به عنوان رویکردهای کلی تهیه سند واحد بافت‌های تاریخی - فرهنگی، به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری رسید. رویکردهای کلی حفاظت و احیاء محدوده‌های تاریخی
• فرهنگی: محدوده‌های تاریخی - فرهنگی به بخش یا بخش‌هایی از شهر اطلاق می‌شوند که منعکس کننده ارزش‌های تاریخی - فرهنگی شهر بوده و شکل آنها، حاصل تعامل مکان (جغرافیا و بوم)، زمان (تاریخ) و باور (اعتقادات) در رابطه با انسان در یک پهنه زیستی در طول تاریخ می‌باشد. این محدوده‌ها که به لحاظ ویژگی‌های شکلی، ساختاری و ارزش‌های تاریخی - فرهنگی از سایر پهنه‌های شهری متمایز، قابل تشخیص و مستلزم شناسایی بوده، توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تعیین می‌شوند.

1. محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی شهرها با توجه به ویژگی‌های شکلی (ریخت شناسی)، عناصر و اجزاء متشکله و ساختارهای فرهنگی - اجتماعی شان قابل شناسایی هستند. این محدوده‌ها، همچنین کلیه نظامات وابسته به آنها (نظام طبیعی، قنوات و...) نیازمند توجه ویژه در نظام سیاست گذاری، برنامه‌ریزی و طرح ریزی توسعه شهری هستند.

2. اطلاق محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی به معنای توجه صرف به یک دوره از تاریخ و معطوف به گذشته‌های دور نیست، بلکه به تمامی پهنه‌های ارزشمندی اشاره دارد که حتی در دوره‌های متاخر برپا شده و واجد ارزش هستند.

3. محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی شهرها، به عنوان میراث فرهنگی یک ملت، سازنده اصلی منظر تاریخی شهری، بیانگر ارزش‌های اجتماعی، اقتصادی و محیطی اند؛ لذا توجه توامان به حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس و میراث فرهنگی ملموس و میراث تاریخی - طبیعی، در داخل بافت این محدوده‌ها ضروری است.

4. محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی، به منزله بخشی جدایی ناپذیر از پیکره و استخوان بندی شهر امروزند؛ لذا پرداختن به موضوع حفاظت و احیاء این پهنه‌های ارزشمند، باید با رویکردی جامع نگر در مقیاس شهر و سرزمین پیرامونی مورد توجه قرار گیرد. این رویکرد بایستی متضمن تقویت و استمرار رابطه همه جانبه محدوده‌ها با کل شهر باشد. این محدوده‌ها واجد آموزه‌ها و ویژگی‌های قابل تسری به بخش‌های جدید توسعه شهری هستند.

5. محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی، به منزله پهنه‌های در بردارنده عناصر و مجموعه‌های تاریخی و ارزشمند، با شبکه ای از معابر در هم تنیده که ساختار و سازمان فضایی بافت را تشکیل می‌دهد، شناخته می‌شوند. این بافت‌ها دارای فضاهای عمومی ویژه ای هستند که همواره مکان رویدادها و قلمرو تعاملات اجتماعی بوده‌اند. محلات قدیمی و تاریخی نیز، پهنه‌های سکونت را در این محدوده‌ها تعریف می‌کنند؛ لذا حفاظت از اصالت و یکپارچگی در همه ابعاد در فرایند حفاظت و احیاء این محدوده‌ها ضروری است.

6. حفاظت و احیاء محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی فرایندی جامع، تدریجی و پیوسته از مجموع اقدامات کالبدی و غیرکالبدی با تاکید بر ساختارهای فرهنگی - اجتماعی زمینه است. اقدامات مقطعی، پروژه محور و صرفاً کالبدی، به تنهایی پاسخگوی مشکلات نبوده بلکه حفظ و احیاء این پهنه‌های ارزشمند، ارتقاء کیفیت زندگی ساکنان و حضور جریان حیات شهری در آن در پی فرایندی گام به گام، برنامه محور و خرد مقیاس در همه ابعاد اجتماعی، اقتصادی و محیطی با تاکید مضاعف بر نقش اقدامات غیرکالبدی میسر می‌شود.

7. محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی شهرها، مجموعه ای یکپارچه است که هرگونه مداخله در آن، به ویژه مداخله کالبدی از جمله تخریب بناها، تعریض گذرها، افزایش ارتفاع، افزایش تراکم جمعیتی و... وحدت آن را مخدوش و موجب از میان رفتن هویت و شواهد ناظر بر ارزش‌های تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی بوده و امکان بازشناسی ارزش‌های نهفته آن را از میان خواهد برد.

8. نظر به غنای فرهنگی و اقلیمی و سرزمینی، مکاشفه دقیق ارزش‌های زمینه ضروری بوده تا در تدوین راهبردها، سیاست‌ها و همچنین برنامه‌های حفاظت و احیاء مورد توجه قرار گیرد.
9. اعطای کاربری و نقش جدید به منظور بهره‌برداری مجدد از بناهای تاریخی، با رعایت اصالت و یکپارچگی اثر و با حفظ کاربری غالب بافت تاریخی به عنوان یکی از سیاست‌های کلیدی برنامه‌های حفاظت و احیاء محسوب می‌شود که ضمن تقویت حس تعلق به مکان نزد شهروندان و ایفای نقشی مهم در شکوفایی اقتصاد محلی، می‌تواند به عنوان یک محرک توسعه حفاظت محور در بافت پیرامونی عمل نماید.
10. فرایند حفاظت و احیاء محدوده‌های تاریخی

• فرهنگی، به عنوان موضوعی چندوجهی و فرابخشی، نیازمند مشارکت و حضور تمامی دستگاه‌ها و کنشگران مرتبط و موثر، متشکل از دستگاه‌ها و نهادهای ذیربط، نمایندگان سازمان‌های مردم نهاد و دانشگاهیان است.

11. با توجه به نقش محوری ساکنان در فرایند حفاظت و احیاء و به منظور جلب مشارکت همه جانبه آنان، ضروری است طرح‌ها و برنامه‌های این محدوده‌ها با محوریت ساختارهای فرهنگی - اجتماعی ساکنان و شناخت دقیق مختصات حیات شهری، با رویکرد توانمندسازی اجتماعی و اقتصادی، شرایط را برای حضور و مشارکت ساکنان فراهم نمایند.
12. ضمن تاکید بر نقش محوری مدیریت شهری (شوراها و شهرداری‌ها) و با توجه به ضرورت ایجاد یک فضای مدیریتی هماهنگ، یکپارچه و با اختیارات جامع و کافی، و همچنین نظر به تاکید ماده ۱۱۵ قانون برنامه چهارم و آیین‌نامه اجرایی آن، مدیریت تخصصی و یکپارچه در امر حفاظت و احیاء محدوده‌های تاریخی - فرهنگی متناسب با ظرفیت و توان هر شهر بایستی در دستور کار قرار گیرد.
13. با توجه به لزوم تعمیم و ترویج این رویکرد، نهادینه کردن آن از طریق آموزش، گفتمان سازی، اطلاع رسانی و فعالیت‌های فرهنگی - ترویجی در کلیه ابعاد و سطوح مختلف حرفه، نظام مدیریت و جامعه دانشگاهی، و عموم مردم ضروری است. مراتب جهت استحضار و صدور دستور انعکاس و اقدام اعلام می‌شود. معاون معماری و شهرسازی و دبیر شورای عالی معماری و شهرسازی - پیروز حناچی