ماده ۴۶۸ قانون مجازات اسلامی

«عاقله» از ریشه «عقل» به معنی «دیه» و نیز «منع»، عبارت است از گروهی از اقارب ذکور مسلمانی که مرتکب جنایت خطای محض قتل موضحه یا بالاتر از آن شده است، گروهی علت این نامگذاری را عقال کردن و بستن شتران به عنوان خونبها در مقابل خانه اولیاء دم دانسته‌اند. دخالت عاقله در پرداخت دیه در جنایت خطای محض از روزگار جاهلیت مرسوم بوده است، لذا عاقله را باید ضامن در جنایات خطای محض دانست، البته وی پس از اداء، می‌تواند به جانی رجوع کند.

گروهی در تعریف عاقله، آن را عبارت دانسته‌اند از عصبه و ضامن جریره.

در خصوص مسئولیت عاقله، گروهی از فقها چنین توضیح داده‌اند که دیه خطای محض بر عهده عاقله است. مقصود از عاقله نیز مردان خویشاوند قاتل از طریق پدر و مادر و یا پدر هستند، اعم از این که وارث بالفعل باشند یا خیر، در فرض فقدان چنین خویشانی، مولای فرد که او را آزاد کرده است، عهده دار دیه است، در فرض فقدان چنین فردی نیز ضامن جریره عهده دار دیه است، چنین دیه ای با اقرار قاتل ثابت نمی‌شود.

همچنین در خصوص نحوه تقسیم مبلغ دیه میان افراد عاقله، بین فقهای شیعه اختلاف نظر است، اما به نظر می‌رسد نظری که ترجیح داشته و در قانون نیز از آن پیروی شده است، تساوی مسئولیت افراد بدون در نظر گرفتن میزان ثروت آن‌ها می‌باشد، البته به نظر می‌رسد باید آن دسته از افراد عاقله که تمکن مالی نداشته و نیز صغار و مجانین را از مسئولیت پرداخت دیه معاف تلقی کرد. همچنین زنان و نیز مردانی که فقط از طریق مادر خویشاوند مجرم هستند، عاقله محسوب نشده و مسئولیت پرداخت دیه را ندارند.

همچنین در خصوص عاقله، چهار دیدگاه دیگر نیز میان فقهای مذاهب اسلامی وجود دارد:

۱- در فرض حقوق گرفتن جانی از بیت المال، عاقله وی نیز کسانی اند که از بیت المال حقوق می‌گیرند.

۲- عشیره جانی، عاقله وی هستند.

۳- عاقله جانی اقوام ذکوری که از جانی ارث می‌برند هستند.

۴- عاقله جانی فقط در میان مسلمانان هستند.