سند توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش
مقدمه در چشم انداز بیست ساله؛ ایران کشوری توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، دارای هویت اسلامی و انقلابی و الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بین الملل ترسیم شده است. دستیابی به این مهم نیازمند اعتلاء وعمق بخشی به معرفت و بصیرت دینی و نهادینه سازی ارزش‌های انقلاب اسلامی در اندیشه و عمل نسل جوان و تقویت روحیه ایثار و امید به آینده در پرتو تحقق فضایل اخلاقی و ایمانی است. نهاد آموزش و پرورش به عنوان موثرترین دستگاه آموزشی و تربیتی کشور در تحقق اهداف و زیر ساخت‌های امور فرهنگی، علمی و فناوری مورد نیاز در افق چشم انداز، خود نیازمند تحول و دگرگونی و اصلاح در جهت کسب توانمندی‌های لازم برای ایفاء ماموریت‌های محوله است. از جمله فرصت‌ها و امکانات در پیش رو برای سرعت بخشی و شتاب دهی در جهت بازسازی نظام آموزش و پرورش و تحول در فرآیند یاددهی- یادگیری، استفاده و بهره گیری از پدیده فناوری اطلاعات و ارتباطات است که باید به عنوان یکی از مهم ترین راهبردهای دست اندرکاران آموزش و پرورش کشور باشد. البته با توجه به سرعت و گستردگی و عمق تحولات ناشی از به کارگیری فناوری اطلاعات، شناخت ویژگی‌های این پدیده و مدیریت آگاهانه و هوشمندانه آن که مبتنی بر ارزش‌های دینی و ملی و در خدمت اهداف متعالی نظام اسلامی باشد، ضرورتی اجتناب ناپذیر است. مهم ترین ویژگی فناوری اطلاعات و ارتباطات تکیه بر تولید، اشاعه و پردازش اطلاعات و در دسترس همگان قرار دادن آن در کم ترین زمان ممکن با حداقل هزینه‌ها و همه زمان‌ها و مکان‌ها است و در عین حال نهاد آموزش و پرورش نیز یکی از بزرگ ترین تولید کنندگان اطلاعات و بدون تردید عمده ترین مصرف کننده و ذخیره کننده اطلاعات و دانایی محسوب می‌شود. این موضوع در کشور ما با توجه به گستردگی آموزش و پرورش و توجه به مولفه‌های دینی و ملی از اهمیت و ارزش بالایی برخوردار است و با پشتوانه اعتقادی و آموزه‌های دینی مبتنی بر تفکر و خردورزی و دانش پژوهشی و استعداد بالای علمی و ذهنی در سطح ملی، می‌تواند با بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات علاوه بر بسط و گسترش اطلاعات و دانش عمومی و دسترسی آسان و کم هزینه برای فراگیران و معلمان و دیگر کاربران، زمینه اطلاع رسانی مناسب برای تحقق ویژگی‌های مورد نظر در افق چشم انداز و سازماندهی و بسیج امکانات و ظرفیت‌های کشور در جهت افزایش سهم کشور در تولیدات علمی جهان و پیام‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی در سطح بین الملل باشد. البته از منظر عدالت آموزشی و توسعه نیز می‌توان نقش جایگاه فناوری اطلاعات و ارتباطات را موثر دانست. همچنان که در بخشی از بیانیه نشست اجلاس عالی سران جهان به این معنا اشاره شده است: «در راه رسیدن به جامعه ای که در آن همگان بتوانند اطلاعات و دانش را خلق کنند، به آن دسترسی داشته باشند، آن را به کارگیرند و به اشتراک بگذراند و افراد قادر شوند در ارتقاء توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی خویش، به طور کامل استعدادهای خود را محقق سازند، آموزش و پرورش محور اصلی است.» با عنایت به آنچه گذشت به استناد مصوبه هفتصد و دهمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ ۳/۶/۸۳ و با رعایت اهداف و وظائف وزارت آموزش و پرورش و توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور سند توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش به شرح پیوست مورد تصویب قرار گرفت. اختصارات در این سند"فناوری اطلاعات و ارتباطات " به اختصار (فاوا) و "توسعه و کاربری فناوری اطلاعات و ارتباطات" (تکفا) خوانده می‌شود. تعاریف عملیاتی واژه‌های مورد استفاده در این سند با تعاریف ذیل مورد استفاده قرار گرفته‌اند: -چشم‌انداز: آمیزه‌ای از ارزش داوری‌های مبتنی بر ایدئولوژی نظام و واقعیت‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیست محیطی جامعه است، که تصویر سازگاری از آینده ممکن و مطلوب را ترسیم نماید۱. -ماموریت: کلیه مسائل و برنامه‌هایی را که بیانگر فلسفه وجودی، نوع‌فعالیت، مخاطبان و چگونگی انجام کارهای یک سازمان در سطح‌جامعه است ماموریت سازمان می‌گویند. -راهبرد: چارچوبی است که مجموعه جهتگیری‌ها، حرکات و اقدامات را برای دستیابی به اهداف ترسیم میکند و نظام کلی اولویتگذاری را برای به دست آوردن موقعیت‌های مطلوب و خنثی کردن تهدیدها در حال و آینده مشخص میکند. -خط‌مشی: رهنمودهایی است که در تعیین اولویت‌ها و انتخاب هدف‌ها، مداخلهها و رویههای تصمیمگیری درباره منابع به کار میرود. ۲ -جامعه دانایی‌محور: جامعه‌ای نوین است که در آن مرکزیت توجه از تولید و فرآوری محصولات به فرآوری دانش و دانایی تغییریافته و همچنین اهمیت نقش فکر و دانایی در مقایسه با نقش منابع فیزیکی افزایش می‌یابد. -فناوری ارتباطات و اطلاعات: از هم‌پوشانی و تعاطی سه حوزه کامپیوتر، اطلاعات و مخابرات به نحوی شکل گرفته است که به مجموعه بهرهوران، قابلیت جمعآوری اطلاعات، پردازش و ارسال آن به هر نقطه دیگری را می‌دهد. -توسعه پایدار: توسعه‌ای است که نیازهای امروز را فراهم می‌نماید، بدون آنکه لطمه‌ای به توانایی نسل‌های آینده برای برآورده کردن نیازهایشان وارد نماید. -جامعه اطلاعاتی: جامعه‌ای است که در آن محدودیت‌های مربوط به فاصله زمانی و مکانی در انجام فعالیت‌ها به شدت کمرنگ شده‌اند و اهمیت مرزهای جغرافیائی در تعاملات اقتصادی، فرهنگی و سیاسی کاهش یافته است. اطلاعات به گونه‌ای بسیار وسیع تولید شده، مبادله می‌گردد و مورد استفاده قرار می‌گیرد. الگوهای زندگی و کار در نتیجه فراگیرشدن کاربری فناوری ارتباطات و اطلاعات دستخوش تغییرات بسیار وسیع شده‌اند و تاثیرپذیری اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جوامع از یکدیگر فوق‌العاده تسهیل شده است. -کارکنان دانا: افرادی که به وسیله پردازش اطلاعات موجود به منظور خلق اطلاعات جدید، جهت تعریف و حل مشکلات سازمان، ارزش خلق می‌نمایند. -سازمان یادگیرنده: سازمانی است که مهارت ایجاد، کسب و انتقال دانش را داشته و منش خود را در جهت بهره‌گیری از دانش نوین و متعلقاتش، دستخوش تحول می‌سازد مفروضات -با عنایت به متن مصوبه شورای‌عالی آموزش و پرورش۳ در تهیه و تنظیم این سند، نگاه به فناوری اطلاعات و ارتباطات، نگاه توانمند‌ساز در آموزش و پرورش بوده است. -نگرش حاکم در تدوین این سند، استفاده از فرصت‌ها در برابر تهدیدها بوده است، اگرچه در اسناد بخشی، تهدیدها نیز مورد مداقه قرار گرفته‌اند. -از آنجا که این سند در "برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران"۴ تهیه گردیده، مفروض است که در پایان برنامه چهارم، مورد بازنگری قرار خواهد گرفت. -با توجه به آنکه "سند ملی آموزش و پرورش" در دست تهیه می‌باشد، مفروض است که سند حاضر، پس از تدوین سند مذکور و به تبعیت از آن بازنگری و اصلاح خواهد شد. مستندات تدوین سند ۱.فلسفه و اهداف نظام آموزش و پرورش؛
- اهداف دوره‌های تحصیلی مصوب شورای عالی آموزش و پرورش؛
- سند چشم‌انداز ۲۰ ساله جمهوری اسلامی ایران؛
- برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی؛
- بیانیه اجلاس عالی سران جهان درباره جامعه اطلاعاتی (WSIS دسامبر۲۰۰۳)؛ ۶.چشم انداز، ماموریت، هدف‌های کلی، راهبردها و سیاست‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در نظام آموزش و پرورش ایران (پیشنهادی شورای راهبری IT در آموزش وپرورش). ۱
- اصول ۱ -۱-. توانمند سازی و تحول آفرینی توسعه فاوا در آموزش و پرورش با رعایت طیف کاربری از سطح ابزار تا توانمند سازی و تحول به منظور اصلاح, افزایش کارایی و بهره وری نظام آموزش و پرورش خواهد بود. ۲ -۱تسهیل دستیابی به اهداف یادگیری نظام آموزش و پرورش کاربرد فاوا در آموزش و پرورش باید موجبات تسهیل دستیابی به اهداف نظام آموزش و پرورش بویژه تقویت هویت دینی و ملی دانش آموزان را فراهم آورد. ۳ -۱-تاکید بر نقش وجایگاه معلم کاربرد فاوا در آموزش و پرورش باید موجب تقویت نقش معلم و مدرسه در فرآیند یاددهی - یادگیری شود. ۴ -۱ عدالت آموزشی کاربرد فاوا در آموزش و پرورش باید موجب توسعه عدالت آموزشی شود. ۵ -۱. امنیت و امانت اطلاعات در طراحی برنامه‌های فاوا باید تمهیدات لازم برای حفظ حریم خصوصی افراد, ایمنی و سلامت پایگاهها و امنیت شبکه‌های ارتباطی پیش‌بینی شود. ۶ -۱.حفظ و تقویت ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی رعایت هنجارها و تقویت ارزش‌های اخلاقی، فرهنگی و ملی باید در کاربرد فاوا در آموزش وپرورش مورد تاکید قرار گیرد ۲
- چشم انداز بهره گیری گسترده از فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور تغییر رویکرد نظام آموزش و پرورش به سمت سازمانی یادگیرنده و پژوهنده و برخوردار از فرصت‌های آموزشی برابر در محیط یاددهی- یادگیری مبتنی بر دانایی و فرهنگ اسلامی. ۳
- ماموریت فراهم آوردن محیط یاددهی- یادگیری مبتنی بر فاوا در نظام آموزش و پرورش با تاکید بر: -توانمند سازی منابع انسانی آموزش وپرورش برای به کارگیری هدفمند فاوا درنظام تعلیم وتربیت کشور. -باز سازی نظام برنامه‌ریزی درسی با بهره گیری متناسب از فاوا و تامین محتوای الکترونیکی پویا. -توسعه همه جانبه ومتوازن توانمندی‌های دانش آموز پژوهنده با به کارگیری هدفمند فاوا. -تامین تسهیلات و امکانات لازم به منظور دسترسی به شبکه‌های ارتباطی و اطلاعاتی برای تمام سطوح آموزش و پرورش کشور. -تامین فضا و تجهیزات استاندارد کلیه مراکز وابسته به آموزش وپرورش بر اساس ضوابط و معیارهای فنی مبتنی بر فاوا. -برقراری نظام سازمانی و مدیریت مبتنی بر فاوا به منظور تحقق اهداف سازمان یادگیرنده. ۴
- راهبردها ۱ -فرهنگ سازی و ایجاد زمینه مساعد برای به کارگیری فاوا در آموزش و پرورش ۲ -مهندسی مجدد نظام مدیریت و فرآیندهای سازمانی کلیه سطوح وزارت آموزش و پرورش مبتنی بر فاوا و تحول در برنامه‌ها و روش‌های آموزش منابع انسانی متناسب با آن. ۳ -استفاده از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی کشور. ۴ -تحول در برنامه‌های آموزشی و درسی کلیه دوره‌های تحصیلی و برنامه‌های آموزشی معلمان با استفاده مناسب از فاوا ۵ -افزایش فرصت‌ها در جهت برون سپاری خدمات مرتبط با فاوا. ۶ -استاندارد سازی فضا و تجهیزات مرتبط با فاوا در آموزش و پرورش. ۷ -توسعه شبکه ملی مدارس ۸ -توسعه محتوای آموزشی الکترونیکی به زبان فارسی. ۹ -ایجادو توسعه فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی شبکه ای ۵
- خط مشی‌ها ۱ -رعایت ضوابط تربیتی،آموزشی و اخلاقی در کلیه برنامه ریزی‌ها و فعالیت‌های مبتنی بر فاوا ۲ -تاکید بر آموزش نیروی انسانی در حوزه فاوا توسط مراکز واجد صلاحیت - اعم از دولتی و خصوصی- و ارزشیابی دوره‌های آموزشی توسط مراکز وابسته به آموزش و پرورش ۳ -ساماندهی تعاملات سازمانی در فرایند‌های اداری و آموزشی با بهره‌برداری از فاوا. ۴ -استفاده از ظرفیت‌های مخابراتی موجود کشور برای توسعه شبکه‌های اداری و آموزشی و اجتناب از تصدی گری در ایجاد ظرفیت‌های موازی ۵ -توسعه استفاده هدفمند از شبکه‌های علمی - آموزشی در سطوح ملی و جهانی. ۶ -حفظ حقوق مالکیت معنوی بر اساس قوانین مربوط ۷ -ایمنی و سلامت پایگاهها وامنیت شبکه‌های ارتباطی و اطلاعاتی. ۸ -رعایت استانداردها،ضوابط و معیارهای ساخت و تجهیز فضاهای آموزش و پرورش برای استفاده از فاوا. ۹ -رعایت اصول سازماندهی و برنامه‌ریزی محتوای برنامه‌های درسی با بهره گیری متناسب از فاوا ۱۰ -توجه ویژه به امر تحقیق و پژوهش در آموزش و پرورش. ۱۱ -انطباق برنامه‌ها و سیاست‌های توسعه فاوا با اهداف تربیتی وآموزشی نظام آموزش و پرورش کشور و متقابلا متناسب سازی مقررات آموزشی با این سیاست‌ها و برنامه‌ها. ۱۲ -اولویت در تجهیز مراکز تربیت معلم و آموزش نیروی انسانی متناسب با استانداردهای فاوا.. ۱۳ -اولویت در استفاده از زبان فارسی در محیط شبکه‌های آموزشی. ۱۴ -استفاده از روش‌های مناسب برای ترغیب وتحرک‌بخشی دانش‌آموزان ومعلمان درتولید محتوای الکترونیکی. ۱۵ -ترغیب بخش غیردولتی درارائه آموزش‌های الکترونیکی و تولید نرم افزارهای آموزشی و پرورشی متناسب باسیاست هاو مقررات مربوط. ۶
- الزامات برای تحقق مفاد این سند ضرورت دارد وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و دیگر بخش‌های مرتبط، همکاری و هماهنگی‌های لازم را با وزارت آموزش و پرورش به عمل آورند. اهم الزامات عبارتند از: ۱ -دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش مسئولیت پیگیری و نظارت بر اجرای دقیق و کامل مفاد این سند و آیین‌نامه‌های مرتبط با آن رابر عهده دارد. ۲ -وزارت آموزش و پرورش موظف است با همکاری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور به طریق ممکن ساختار سازمانی مناسب فاوا را به منظور تحقق مفاد سند حاضر ایجاد نماید. ۳ -قوانین و مقررات مناسب برای استفاده از ظرفیت‌های بین بخشی و غیردولتی در توسعه فاوا توسط مراجع ذی ربط وضع گردد. ۴ -وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مشارکت و همکاری لازم را در خصوص اجرای برنامه‌های فرهنگ سازی و اطلاع رسانی در چارچوب مفاد این سند با وزارت آموزش و پرورش به عمل آورند. ۵ -منابع، اعتبارات و تسهیلات لازم به منظور برقراری ارتباط پر سرعت، دسترسی آسان و ارزان منابع انسانی (به ویژه معلمان) و فراگیران به تجهیزات، امکانات و شبکه‌های ارتباطی از سوی مراجع ذی ربط در اختیار وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد. ۶ -منابع انسانی و مالی و امکانات مورد نیازبه منظور تجهیز مراکز آموزشی و پرورشی، پشتیبانی فنی، ایمنی و نگهداری تجهیزات و همچنین تولید محتوا با توجه به نیاز دوره‌های تحصیلی توسط مراجع ذی ربط در اختیار وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد. ۷ -منابع لازم برای ساخت و بهینه‌سازی فضاهای آموزشی و پرورشی با استفاده از استانداردهای فاوا توسط مراجع ذی ربط در اختیار وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد. ۸ -وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برای اجرای برنامه‌های پیشنهادی آموزش و پرورش همکاری وهماهنگی‌های لازم را درامر استفاده ازظرفیت‌های علمی،تصویب برنامه‌های آموزشی فاوا و استفاده کارآمد ازآن دردوره‌های آموزشی تربیت معلم و تربیت دبیر، با وزارت آموزش و پرورش به عمل آورد. ۹ -تسهیلات ویژه به منظور استفاده از فاوا در اوقات خارج از ساعات کلاسی برای فراگیران، توسط سازمان‌ها و نهادهای کشور فراهم شود. ۱۰ -ضروری است به منظور برنامه‌ریزی و اجرای دوره‌های خاص برای معلمان و فراگیران، اختیارات، منابع و اعتبارات لازم از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور به آموزش و پرورش داده شود. موضوع: سند توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش در هفتصد و چهل و هفتمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ ۱۳۸۶/۳/۱ به تصویب رسید. بهرام محمدیان دبیر شورا محمود فرشیدی رئیس جلسه
- به‌عبارت دیگر، هدف نهایی چشم‌انداز، معطوف بهتبیین گزینش‌های راهبردی و جهات اصلی تحولات ساختاری نهادی و ارائه عرصه‌های انتخاب برای تدوین برنامه‌های میان مدت در مسیر حرکت به‌طرف جامعه آرمانی است. ۲- به عبارت دیگر تدوین مجموعه مقررات و ملاک‌ها برای تصمیمگیری جهت رسیدن به هدف‌ها و انجام ماموریت‌ها در قالب راهبردهای انتخاب شده است. ۳.“... و ضرورت استفاده بهینه از این فناوری‌ها در بهبود کیفیت آموزش و پرورش و تقویت مهارت دانش‌آموزان برای حضور فعال و اثر بخش در جامعه اطلاعاتی، وزارت آموزش وپرورش مکلف است با انجام مطالعات لازم و استفاده از تجربیات بین‌المللی (از جمله اسناد اجلاس جهانی جامعه اطلاعاتی wsis) نسبت به تجدیدنظر در برنامه‌های آموزشی و پرورشی و فراهم آوردن زمینه به کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات به عنوان بستری موثر در بهبود کیفیت آموزش و پرورش کشور... ۴."...با رعایت اهداف و وظایف آموزش وپرورش و با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور...“ ۷