آیین‌نامه اجرایی بیماران روانی مزمن
هیات وزیران در جلسه مورخ ۱۳۸۰/۲/۵ بنا به پیشنهاد مشترک وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان بهزیستی کشور و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، موضوع نامه شماره ۱۶۵۴ /۳۱۹- ۸۳۰۲ /۱۰۵ مورخ ۱۳۷۹/۱/۱۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و به استناد جزء ۵ بند«الف» ماده (۱۹۲) قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران- مصوب ۱۳۷۹ - آیین‌نامه اجرایی جزء یاد شده را به شرح زیر تصویب نمود: ماده ۱
- بیماران روانی مزمن به بیمارانی اطلاق می‌گردد که بیماری آنها شروع و پیشرفت تدریجی داشته باشد، به مدت طولانی (حدود دو سال) دوام یابد و تمایل به عود داشته، منجر به افت عملکرد و ایجاد ناتوانی یا معلولیت شود. این نوع بیماری‌ها شامل: اسکیزوفرنی: اختلالات عاطفی، اختلالات اضطرابی، اختلالات شخصیتی، اختلالات روانی عضوی، اختلالات شناختی و زوال عقل، اختلالات ناقض رشد و مانند آنها می‌شود. تبصره ۱
- تشخیص مزمن بودن اختلال و یا وجود افت کلی عملکرد، با روانپزشک معالج (با توجه به سوابق پزشکی، معاینه و آزمایشهای انجام شده) و تایید کمیسیون پزشکی است که حداقل یک نفر روانپزشک در آن حضور داشته باشد. کمیسیون مذکور مکلف است حداکثر ظرف شش هفته نسبت به تعیین تکلیف بیمار اقدام نماید. در صورت بروز اختلاف نظر، موضوع برای تعیین تکلیف نهایی به کمیسیون مستقر در سازمان بهزیستی کشور متشکل از روانپزشک سازمان بهزیستی کشور، روانپزشک دانشگاه علوم پزشکی منطقه و پزشک قانونی ارجاع می‌شود. تبصره ۲
- دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی و سازمان بهزیستی کشور مکلفند حسب مورد نسبت به پذیرش بیماران روانی که از‌سوی مراجع ذی صلاح (کمیسیون پزشکی استان، دادگاه‌های صالحه و ستاد ساماندهی امور متکدیان مستقر در استان) ارجاع می‌شوند، اقدام نمایند. ماده ۲
- منظور از ساماندهی، اتخاذ روشی هماهنگ، منسجم و یکپارچه برای ارایه تمام خدمات و فعالیتهای مربوط به بهداشت و سلامت روان در‌سطوح پیشگیری، درمان و توانبخشی و نیز بررسی، تعیین و تامین نیازهای (بهداشتی، درمانی و توانبخشی) بیماران روانی مزمن است و مقصود از توانبخشی انجام و ارایه کلیه خدمات لازم، در جهت توانمند ساختن بیماران روانی مزمن جهت دست یابی به زندگی مستقل و خودکفا است که شامل توانبخشی طبی، روانی، اجتماعی و حرفه ای می‌گردد. ماده ۳
- ارایه خدمات موضوع این آیین‌نامه در قالب برنامه اجرایی واحد و با استفاده از کلیه منابع و امکانات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان بهزیستی کشور و دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی و موسسات وابسته به آنها و نیز منابع و امکانات سایر سازمانها و نهادهای دولتی (سازمان بهزیستی کشور) و موسسات خصوصی، خیریه و تعاونی ذی ربط و با جلب مشارکت مردمی، صورت می‌گیرد. ماده ۴
- تعداد بیماران روانی مزمن، که نیاز به مراقبت در طول زندگی دارند در هر یک میلیون نفر جمعیت سیصد نفر برآورد می‌گردد و به ازای هر ده نفر بیمار روانی مزمن چهار تخت نگهداری (با احتساب تختهای موجود) در بخشهای دولتی و غیردولتی ایجاد می‌شود (غیر از بخشهای درمانی حاد که در بیمارستانهای عمومی و تخصصی پیش‌بینی می‌شود). این میزان، حداقل (۶۰%) در بخش غیردولتی (خیریه و خصوصی) و بقیه در بخش دولتی سازماندهی خواهد شد. ماده ۵
- به منظور ساماندهی وضعیت بیماران روانی (مزمن) ستادی تحت عنوان ستاد مرکزی ساماندهی بیماران روانی مزمن، به ریاست وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با حضور نمایندگان تام الاختیار دستگاهها و نهادهای زیر تشکیل می‌شود: ۱- قوه قضاییه. ۲- وزارت کشور. ۳- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. ۴- سازمان نظام پزشکی کشور. ۵- شهرداری تهران. ۶- یکی از معاونان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. ۷- رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر. تبصره ۱
- رئیس سازمان بهزیستی کشور، به عنوان دبیر ستاد یاد شده تعیین می‌گردد. تبصره ۲
- جلسه ستاد مذکور، حداقل هر شش ماه یک بار تشکیل می‌شود. دبیر ستاد حسب مورد از نمایندگان سایر دستگاههای دولتی و غیردولتی دعوت می‌نماید. تبصره ۳
- در راستای توسعه، تعمیم و تقویت برنامه‌های ساماندهی و توانبخشی بیماران روانی مزمن و به منظور ارایه خدمات جامع، تمام دستگاههای ارایه دهنده خدمات (بهداشتی، درمانی و توانبخشی) ملزم به اجرای مصوبات ستاد مرکزی خواهند بود. سایر دستگاههای اجرایی نیز‌همکاری لازم را در این زمینه به عمل خواهند آورد. تبصره ۴
- وظایف امور دبیرخانه ای ستاد مرکزی ساماندهی بیماران روانی بر عهده سازمان بهزیستی کشور است. ماده ۶
- وظایف ستاد مرکزی ساماندهی و توانبخشی بیماران روانی مزمن به شرح زیر است: ۱- ایجاد هماهنگی‌های لازم درون‌بخشی و بین‌بخشی ۲- پیشنهاد و تصویب سیاست‌ها و خط مشی‌های کلی ساماندهی بیماران روانی مزمن. ۳- بررسی و تصویب برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ارایه شده از سوی کمیته تخصصی. ۴- بررسی و پیشنهاد بودجه سالانه ساماندهی و توانبخشی بیماران روانی مزمن و اعلام آن به مراجع ذی ربط. ماده ۷
- در جهت تامین امکانات لازم برای انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی در مورد اختلالات روانی مزمن، طراحی و تدوین برنامه‌های آموزشی و بازآموزی نیروی انسانی ارایه دهنده خدمات و تهیه طرحهای اجرایی مناسب، کمیته تخصصی ساماندهی و توانبخشی بیماران روانی مزمن با حضور رئیس یا نمایندگان تام الاختیار انجمن‌ها و دستگاههای اجرایی زیر تشکیل می‌شود: ۱- رئیس دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی (رئیس کمیته تخصصی). ۲- انجمن علمی روانپزشکی ایران. ۳- انجمن روانشناسی بالینی. ۴- انجمن مددکارای ایران. ۵- بیمارستان روانپزشکی رازی تهران. ۶- سازمان بهزیستی کشور. ۷- سه نفر از معاونان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (به انتخاب وزیر). تبصره ۱
- آیین‌نامه داخلی این کمیته به پیشنهاد رئیس کمیته تخصصی در اولین جلسه به تصویب خواهد رسید. تبصره ۲
- رئیس کمیته تخصصی می‌تواند حسب نیاز، از هر یک از مدیران گروههای آموزشی دانشگاههای کشور و یا سایر مراجع علمی دعوت به عمل آورد. تبصره ۳
- سازمان بهزیستی کشور موظف است علاوه بر انجام کلیه وظایف محوله نسبت به ایجاد بانک اطلاعاتی بیماران روانی مزمن اقدام نماید. ماده ۸
- به منظور تشویق و ترغیب بخشهای خصوصی، خیریه و تعاونی برای ارایه خدمات به بیماران روانی مزمن، سازمان بهزیستی کشور موظف است در کوتاه ترین زمان ممکن و بر اساس مصوبه شماره ۴۵۵ /۱۴ مورخ ۱۳۷۸/۱۲/۱۷ شورای عالی اداری، در خصوص نحوه صدور مجوز تاسیس تشکل‌های غیردولتی نسبت به صدور مجوز‌های لازم برای تاسیس این مراکز اقدام نماید. ضوابط تاسیس و انحلال مراکز ارایه خدمات به بیماران روانی و مزمن حداکثر ظرف سه ماه پس از تصویب این آیین‌نامه توسط سازمان بهزیستی کشور تدوین و به تایید وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی‌خواهد رسید. ماده ۹
- به منظور توسعه فعالیتهای بخش غیردولتی در امر نگهداری و مراقبت بیماران روانی مزمن اقدامات زیر به عمل خواهد آمد و سازمان بهزیستی کشور موظف است تمهیدات لازم را برای اجرای موثر این اقدامات از طریق برنامه‌ها و فعالیتهای مناسب با رعایت قوانین و مقررات مربوط پیش‌بینی نماید: الف - واگذاری واحدهای دولتی نگهداری و مراقبت از بیماران روانی مزمن به بخش غیردولتی و واحدهای جدید الاحداث با رعایت ماده (۴) این‌آیین‌نامه. ب - اجاره واحدهای دولتی و نگهداری و مراقبت از بیماران روانی مزمن به بخش غیردولتی. ج - تامین بخشی از منابع مالی مورد نیاز واحدهای غیردولتی به صورت وجوه اداره شده و کمک بلاعوض. د - پرداخت بخشی از هزینه سرانه نگهداری و مراقبت در واحدهای غیردولتی و خانواده‌های دارای بیمار روانی مزمن. تبصره ۱
- به خانواده‌های نیازمند دارای بیماران روانی مزمن که بنا به تشخیص کمیسیون پزشکی موضوع تبصره (۱) ماده (۱) این آیین‌نامه امکان درمان و بازتوانی آنها در میان خانواده وجود دارد، یارانه ای با تایید اداره بهزیستی شهرستان حداکثر معادل (۷۵%) هزینه سرانه ماهانه بخش غیردولتی بر‌اساس قانون ضوابط پرداخت کمک و یا اعانه به افراد و موسسات غیردولتی موضوع ماده (۷۱) قانون محاسبات عمومی کشور- مصوب ۱۳۷۸ - از محل اعتبارات مصوب پرداخت خواهد شد. تبصره ۲
- به ازای تعداد بیماران روانی مزمنی که بنا به تشخیص کمیسیون پزشکی موضوع تبصره (۱) ماده (۱) این آیین‌نامه به مراکز غیردولتی معرفی می‌گردند یارانه ای برای موسسات خصوصی، خیریه و تعاونی به ترتیب معادل (۶۰%) هزینه سرانه واحدهای دولتی برای موسسات خصوصی و تعاونی و (۷۵%) هزینه سرانه ماهانه واحدهای دولتی برای موسسات خیریه بر اساس قانون ضوابط پرداخت کمک و یا اعانه به افراد و موسسات غیردولتی موضوع ماده (۷۱) قانون محاسبات عمومی کشور- مصوب ۱۳۷۸ - از محل اعتبارات مصوب پرداخت خواهد شد. تبصره ۳
- بیماران روانی مزمنی که امکان ارایه خدمات فوق به آنان از طریق تبصره (۱) و (۲) این ماده مقدور نمی‌باشد، به مراکز درمانی و مراقبت طولانی مدت و بازتوانی بیماران روانی مزمن که تحت نظر سازمان بهزیستی کشور اداره می‌گردند، معرفی و در آنها تحت مراقبت و توانبخشی قرار می‌گیرند. امکانات موجود مربوط به نگهداری طولانی مدت بیماران روانی مزمن در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به همراه اعتبارات مربوط به تدریج و با تشخیص کمیته ای مرکب از نمایندگان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سازمان بهزیستی کشور به سازمان بهزیستی کشور منتقل می‌گردد. تبصره ۴
- کلیه مراکز ارایه دهنده خدمات بهداشتی، درمانی و توانبخشی مکلفند اصول مربوط به سیستم ارجاع را رعایت نمایند و در هر یک از مراحل بهبود، درمان یا ناتوانی یا عود و تشدید بیماری، با انجام معاینات لازم و بررسی پرونده‌های این بیماران، حسب مورد، نسبت به ترخیص یا معرفی بیمار به مراکز سرپایی و روزانه مراکز مراقبت و درمان طولانی مدت و بازتوانی یا اعزام آنان به بخشهای حاد بیمارستانها، طبق نظر روانپزشک و گروه درمانگر‌اقدام نمایند. ماده ۱۰
- به منظور کمک به تامین فضاها و تجهیزات مراکز درمان و مراقبت طولانی مدت و مراکز توانبخشی (سرپایی، بیمارستانهای روزانه، مراکز سکونتی و کارگاههای حمایت شده و نظایر آنها) در بخش غیردولتی، تسهیلات لازم تا (۷۰%) منابع مورد نیاز واحدهای مربوط به صورت وجوه اداره شده از سوی سازمان بهزیستی کشور در اختیار این مراکز قرار می‌گیرد و همچنین کمک نقدی بلاعوض حداکثر به میزان (۱۵%) اعتبار مورد نیاز موسسات خیریه و تعاونی و (۱۰%) اعتبار مورد نیاز موسسات خصوصی به متقاضیان پرداخت خواهد شد. تبصره
- در صورتی که مراکز غیردولتی (خیریه، خصوصی و تعاونی) که در چهارچوب ضوابط این آیین‌نامه کمک نقدی بلاعوض دریافت داشته‌اند به هر دلیلی منحل یا تعطیل شوند، سازمان بهزیستی کشور مکلف است کمک‌های پرداختی را با احتساب نرخ تورم بر اساس شاخصهای بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران از موسسین وصول و یا معادل آن را از اموال و تجهیزات مراکز فوق، بر اساس نظر کارشناس رسمی سازمان بهزیستی کشور، برداشت کند. وجوه و تجهیزات حاصله از اجرای این تبصره از سوی سازمان بهزیستی کشور در اختیار سایر مراکز غیردولتی یا دولتی نیازمند بر اساس ضوابط آن سازمان قرار می‌گیرد. ماده ۱۱
- هزینه سرانه ماهانه واحدهای دولتی با در نظر گرفتن معیار‌های لازم شامل طول دوره درمان و نگهداری، شاخصهای پرسنلی، هزینه‌های اداری و ملزومات مورد نیاز، بنا به پیشنهاد سازمان بهزیستی کشور و تایید سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تعیین می‌شود. ماده ۱۲
- دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استانها مکلفند نسبت به تامین امکانات لازم درمانهای سرپایی و نیز اختصاص تختهای مورد نیاز به بیماران روانی اقدام نمایند. تبصره ۱
- دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی و سازمان بهزیستی استانها مکلفند با همکاری یکدیگر نسبت به ارایه کلیه خدمات بهداشتی، درمانی و توانبخشی به بیماران روانی مزمن (در منطقه تحت پوشش) خود اقدام و از اعزام بیماران به تهران یا شهرستانهای دیگر خودداری نمایند. تبصره ۲
- ارتباط دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی و سازمانهای بهزیستی در هر استان، در زنجیره ارجاع به صورت دو طرفه خواهد بود و کلیه بیماران توانبخشی شده، برای پیگیری‌های بعدی به مناطق و پایگاههای تحت پوشش دانشگاه ارجاع داده خواهند شد. ماده ۱۳
- نیروی انسانی مورد نیاز مراکز جدید دولتی، در مرحله اول از محل جابه جایی نیرو‌های موجود و در مرحله بعد، در صورت نیاز با موافقت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استخدام نیرو‌های جدید حداکثر معادل (۵۰ %) تعداد نیروی انسانی خروجی تامین خواهد شد. ماده ۱۴
- اعتبارات جاری مورد نیاز برای اجرای مفاد این آیین‌نامه، علاوه بر اعتبار پیش‌بینی شده در بودجه دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی، از محل اعتبارات مصوب سازمان بهزیستی کشور که در قانون بودجه سالانه پیش‌بینی می‌شود تامین و پرداخت می‌گردد. تبصره
- سازمان بهزیستی کشور موظف است هزینه سرانه ماهانه کامل بیماران روانی مزمن بی سرپرست و مجهول الهویه ای را که به مراکز غیردولتی معرفی می‌گردند از محل اعتبارات پیش‌بینی شده تامین و پرداخت نماید. ماده ۱۵
- اعتبارات لازم به منظور تامین و تجهیز فضا‌های مورد نیاز مراکز مراقبت و درمان طولانی مدت و مراکز بازتوانی بیماران روانی مزمن در بخش دولتی از محل اعتباراتی که برای تغییر کاربری بیمارستانها و ساختان‌های مازاد و اجاره به بخش غیردولتی با هماهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور در بودجه پیش‌بینی می‌شود، تامین خواهد شد. تبصره ۱
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مکلف است نسبت به توسعه و تکمیل بخشهای اعصاب و روان در بیمارستانهای عمومی و تخصصی مطابق سطح بندی خدمات درمانی کشور موضوع ماده (۱۹۳) قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران- مصوب ۱۳۷۹ - اقدام نماید. تبصره ۲
- سازمان بهزیستی کشور موظف است در چارچوب نظام بیمه همگانی خدمات درمانی برای کلیه بیماران روانی مزمنی که تحت پوشش هیچ یک از بیمه‌های درمانی کشور نمی‌باشند از محل اعتبارات پیش‌بینی شده آن سازمان، سرانه بیمه درمان را تامین و پرداخت نماید. ماده ۱۶
- کارکنان شاغل در مراکز درمان و مراقبت طولانی مدت و بازتوانی بیماران روانی مزمنی که به طور مستقیم با بیماران روانی مزمن در تماس می‌باشند مشمول قوانین و مقررات مربوط به مشاغل سخت و زیان آور موضوع بند‌های «خ» و «د» ماده (۳۹) قانون استخدام کشوری و آیین‌نامه‌های مربوط خواهند شد. ماده ۱۷
- سازمان بهزیستی کشور موظف است در هر سال با هماهنگی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نسبت به تهیه گزارش ارزیابی عملکرد مفاد این آیین‌نامه اقدام کند و آن را به سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور اعلام نماید. معاون اول رئیس جمهور- حسن حبیبی