مصوبه درباره سیاستهای بازآفرینی شهری و ارتقای کیفیت زندگی
شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در جلسه مورخ ۱۳۹۷/۸/۲۸ خود «سیاستهای بازآفرینی شهری به منظور ارتقای قابلیت زیست پذیری و کیفیت زندگی شهری در محدوده‌های هدف» را به شرح زیر تبیین و اتخاذ تصمیم نمود. الف) مقدمه تغییرات و تحولات شهری دهه‌های پنجاه و شصت و در نتیجه جابه جایی‌های جمعیت در شهرهای کشور بویژه کلان شهرها باعث بروز مسائل و مشکلات عدیده ای چون بروز پدیده اسکان غیررسمی و بدمسکنی در نواحی فرودست شهری، تخلیه بافت‌های مرکزی شهرها و تنزل کیفیت زندگی در این مناطق شده است. سیاست‌ها و برنامه‌های اتخاذ شده در طرح‌های شهری به دلایل مختلف نه تنها روند تنزل کیفیت زندگی را مانع نشده بلکه در مواردی به تشدید مسایل این مناطق منجر شده است. عمده ترین این دلایل که ضرورت تغییر در سیاست مواجه با این محدوده‌ها را در فرایند برنامه‌ریزی برای توسعه شهرها مطرح می‌سازد، عبارتند از: ●فقدان نگاه آمایشی و بی توجهی نسبت به ماهیت پیچیده شهرها، ●عدم وفاق ملی و همگرائی دستگاه‌های مختلف موثر در مدیریت شهری، ●توجه صرف به ابعاد کالبدی و زیباشناسی و کمبود توجه به سرزندگی اجتماعی، اقتصادی، و ملاحظات زیست محیطی، ●بی توجهی به ارزش‌ها و ثروت‌های فرهنگی - تاریخی شهرها و در معرض خطر تخریب بودن آثار بجامانده، ●کیفیت نازل و ناایمن ساخت و ساز، ●عدم توجه به ظرفیت‌های موجود در برنامه‌های توسعه محدوده‌های ناکارآمد، ●عدم توجه به نقش کنشگران به ویژه شهرداری‌ها به عنوان مجری سیاست‌ها و مشارکت ساکنان. سند ملی راهبردی بهسازی، نوسازی و توانمندسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری مصوبه‌های شورای عالی شهرسازی و معمای [معماری] مورخ ۱۳۹۳/۹/۱۸ در خصوص تغییر انگاره‌های نظری از رویکرد «فرسودگی» به «ناکارآمدی» و تاکید بر مفهوم بازآفرینی شهری، و مصوبه به مورخ ۱۳۹۶/۲/۱۱ در خصوص رویکردهای اصلی حفاظت و احیای محدوده‌های تاریخی - و فرهنگی، و ابلاغیه مورخ ۱۳۹۷/۸/۱۴ در خصوص شیوه‌نامه تعیین محدوده‌های هدف بازآفرینی شهری، تصویب برنامه ملی بازآفرینی شهری در ستاد ملی بازآفرینی شهری مورخ ۱۳۹۶/۱۱/۱۹، الزامات قانونی متعددی هستند که در همین راستا در سال‌های اخیر تبیین گردیده‌اند. اسناد فوق و در فرادست همه آنها احکام ماده‌های ۵۹، ۶۰، ۶۱ قانون برنامه ششم توسعه، رویکرد بازآفرینی شهری را به عنوان ضرورتی برای بازاندیشی در فرایندها، روش‌ها، و ابزارهای مرسوم برنامه‌ریزی شهری در مواجهه با محدوده‌های ناکارآمد شهری (شامل محدوده‌های تاریخی، پهنه‌های ناکارآمد میامی، سکونتگاههای غیررسمی، پهنه‌های با پیشینه روستایی و محدوده‌های با کاربری ناهمگون شهری) مورد تایید قرار می‌دهند. انتخاب بازآفرینی شهری در اسناد فوق الذکر به عنوان سیاست اصلی در ارتقاء کیفیت زندگی در محدوده‌های ناکارآمد و به عنوان نقاط محرک توسعه شهری ضرورت تبیین چارچوبی روشن از مفاهیم پایه و راهکارهای اجرایی این سیاست را به منظور اعمال در برنامه‌ریزی و اقدام در این محدوده‌ها در پیش رو مطرح می‌سازد. بر این اساس سند پیش رو، مشخص می‌سازد که سیاست بازآفرینی شهری از طریق چه قوانینی، توسط چه نهادهایی و در چارچوب تولید چه اسنادی محقق خواهد شد. این سند بستری برای اصلاح فرایندها، روش‌ها و ابزارهای رایج در برنامه‌ریزی برای بازآفرینی محله‌ها و محدوده‌های هدف خواهد بود. ب) تعریف سیاست بازآفرینی شهری سیاست بازآفرینی شهری در برگیرنده نگرش و اقداماتی جامع و یکپارچه برای هدایت روند رشد و توسعه شهری پایدار به منظور احیای هویت شهرها و محله‌ها، ارتقای کیفیت زندگی شهری و قابلیت زیست پذیری شهرها است. بر اساس سند ملی راهبردی احیاء، بهسازی و نوسازی و توانمندسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری (۱۳۹۳)، اهداف کلان و اصول هادی برای تحقق سیاست بازآفرینی در دو حوزه پیشگیری و درمان به شرح زیر تعریف می‌شوند. در حوزه پیشگیری، انتظار می‌رود که برنامه‌ها و اقدامات لازم برای جلوگیری از گسترش و بازتولید محدوده‌های ناکارآمد (مطابق راهبرد «یک» سند ملی) در مقیاس طرح‌های جامع با اتخاذ رویکرد نوین تدوین و به اجرا رسند. در این مقیاس بر توزیع متوازن جمعیت و فعالیت با رویکرد آمایشی و توسعه سرزمین با توجه به ظرفیت‌های توسعه پایدار درونشهرها و پرهیز از گسترش بی رویه شهرها که موجب تخریب منابع طبیعی و آثار ناگوار زیست محیطی می‌شود تاکید می‌شود. این طرح‌ها بهره گیری از اراضی ناکارآمد، ناهمگون و متخلخل واقع در محدوده شهرها را به مثابه اراضی ذخیره برنامه‌های احیاء، بهسازی و نوسازی شهری در چارچوب طرح‌های توسعه شهری مورد توجه قرار می‌دهند. برنامه‌های فقرزدائی، ایجاد پیوند بین توسعه کالبدی و اقتصادی - اجتماعی شهرها، و تامین فضای زندگی در استطاعت مالی خانوارهای کم درآمد در چارچوب طرح‌های جامع با رویکرد نوین از دیگر ارکان مهم در پیش نگری و پیش گیری از گسترش محدوده‌های ناکارآمد شهرها است. در حوزه درمان، سیاست اجرایی بازآفرینی ناظر بر تدوین برنامه‌ها و اقدامات درمانی در مقیاس بافت‌های هدف و در چارچوب نظام هماهنگ در سیاست گذاری توسعه شهرها است که در قالب تدوین برنامه بازآفرینی در مقیاس محله اجرا می‌شوند. سیاستهای اجرایی بازآفرینی در محدوده‌ها و محله‌های هدف که مبتنی بر معاصرسازی سازمان فضایی - کالبدی، اجتماعی - فرهنگی، و اقتصادی است، دو اصل را مدنظر قرار می‌دهد:
- ۱) محله محوری؛ بدین معنا که نوسازی کالبدی به تنهایی وافی به مقصود نیست و باید احیای سازمان اجتماعی و اقتصادی محله متکی بر هویت فرهنگی محله در ایران نیز مدنظر قرار گیرد.
- ۲) مشارکت محوری؛ به معنی بازنگری نظام مدیریت محله ای (شوراهای محله، خانه محله، دفاتر نوسازی و تسهیلگری، و...) در فرآیندی دو سویه بین مدیریت محلی و شهروندان است، که امکان مشارکت همه کنشگران با هر سطح توانایی مالی، فرهنگی و معیشتی را سبب شود. بنابراین، موضوع بنیادین، توان افزایی این سازمان اجتماعی در شکل جمعی و انفرادی آن است. پ) هدف اصلی و اهداف راهبردی: هدف اصلی در سیاست بازآفرینی شهری، احیای هویت شهرها و محله‌ها، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و قابلیت زیست پذیری شهرها است. اهداف راهبردی آن نیز مطابق اهداف مندرج در سند ملی تعریف می‌شوند. لازم به ذکر است چشم انداز بازآفرینی در محدوده‌های هدف بر اساس مندرجات سند ملی، بهبود وضعیت اقتصادی، اجتماعی و شرایط محیطی ساکنان است و می‌کوشد از طریق اهداف راهبردی شاخص‌های توسعه پایدار و زیست پذیری در این محدوده‌ها را در سطح میانگین شهر محیط بر آنها تحقق کند. ت) راهکار اجرایی تحقق اهداف سیاستهای اجرایی بازآفرینی در محله‌های و محدوده‌های هدف در گرو اعمال مجموعه ای از راهکارها در ابعاد فرایندی و موضوعی به صورت یک برنامه سیاستی - اجرایی به شرح زیر خواهد بود که به موجب این مصوبه هر یک از کنشگران دولتی، عمومی (مدیریت شهری)، نهادهای غیردولتی عضو ستاد ملی بازآفرینی و ستادهای متناظر استانی و شهرستانی موظف به اجرای آنها خواهند بود. جزییات اجرایی هر یک از راهکارها در پیوست یک همین مصوبه، با ارجاع به الزامات و مستندات قانونی مرتبط (پیوست ۳) شرح داده شده است.
- تدوین برنامه بازآفرینی محله یا محدوده هدف با نگرش فضایی - راهبردی و رویکرد شهرنگر؛
- ایجاد شبکه‌های همکاری و فراهم آوردن ساز و کار برنامه‌ریزی مشارکتی؛ از طریق جلب مشارکت حداکثری تمامی کنشگران و بازیگران بویژه مردم؛
- شناسایی، ایجاد و تقویت نهادهای پشتیبان اجرای برنامه بازآفرینی محله‌ها و محدوده‌های هدف؛
- فراهم نمودن ابزارهای مالی و قانونی پشتیبان برنامه‌های بازآفرینی شهری؛
- ارتقای رضایتمندی سکونتی در ساکنان محله‌ها و محدوده‌های هدف؛
- همه شمولی در تهیه و اجرای برنامه‌ها و اقدامات بازآفرینی شهری؛
- حفاظت و احیای محدوده‌های فرهنگی - تاریخی شهرها و محله‌های هدف به عنوان قسمتی از هویت شهر؛ با نظر سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری؛
- حفاظت از محیط طبیعی و سرمایه‌های زیستی شهر، محله‌ها و محدوده‌های هدف؛
- توسعه درونی و پایداراجتماع محلی در محله‌ها و محدوده‌های هدف بازآفرینی؛
- رعایت حقوق شهروندی و توسعه عرصه عمومی؛
- اتخاذ رویکرد محرک شهری در تنظیم برنامه‌ها و اقدامات؛
- ایجاد تعادل و استفاده بهینه از زمین؛
- بهبود نظام جا به جایی و دسترسی با تاکید بر الگوی توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی در محله‌ها و محدوده‌های هدف؛
- رعایت ملاحظات و الزامات تاب آوری شهری در بازآفرینی محله‌ها و محدوده‌های هدف؛
- مدیریت سیمای شهری و ارتقاء کیفیت فضایی - کالبدی عرصه‌های عمومی و بناها در محلات و محدوده‌های هدف؛
- نهادینه سازی سیاست‌ها، راهبردها، و راهکارهای بازآفرینی پایدار شهری از طریق آموزش، گفتمان سازی، اطلاع رسانی و فعالیت‌های فرهنگی - ترویجی؛
- پرهیز از اقداماتی که منجر به از هم گسیختگی بافت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و کالبدی اجتماعات محلی شوند؛
- ضمانت اجرایی راهکارهای فوق الذکر؛ پیوست ۱: تشریح راهکارهای اجرایی پیوست ۲: تعاریف پیوست ۳: قوانین و ضوابط ملاک عمل پیوست ۴: شیوه‌نامه تعیین محلات و محدوده‌های هدف معاون شهرسازی و معماری و دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری ایران - محمدسعید ایزدی