مصوبه راهبردهای تعالی فرهنگی در پرتو زیارت اربعین
مصوبه «راهبردهای تعالی فرهنگی در پرتو زیارت اربعین» که در جلسه ۸۹۰ مورخ ۱۴۰۲/۰۸/۱۶ شورای عالی انقلاب فرهنگی و بر اساس مصوبه ۸۰۳ مورخ ۱۴۰۲/۰۵/۲۴ شورای فرهنگ عمومی به تصویب رسیده است؛ به شرح ذیل برای اجرا ابلاغ می‌گردد: مقدمه زیارت اربعین به عنوان یک واقعیت تاریخی، اولین گام انتشار حقیقت و جاذبه حسینی (ع) در عالم بود که پیام نهضت عاشورا را به عمق جان انسان‌ها رسانید و این ندای آسمانی را در تمامی اعصار، طنین انداز کرد. در عصر حاضر، اربعین از یک کنش صرفاً نمادین آیینی فراتر رفته و تبدیل به یک حرکت تاریخی - تمدنی با ابعاد مختلف فرهنگی، دینی، سیاسی و اجتماعی شده است. حرکت اربعین؛ جریانی هویت ساز است و نقش اساسی در آرامش و نشاط معنوی جامعه ایفاء می‌کند. بنابراین یکی از ارکان اولیه و اساسی حرکت اربعین، تاکید و توجه آن به زیست معنوی و دینی افراد است که در جهان امروز مورد غفلت قرار می‌گیرد. از طرف دیگر؛ اربعین اگرچه در اساس، حرکتی شیعی و نشانگر قوت معرفتی و ساختاری شیعه است؛ در عین حال مسیر وحدت در عین کثرت را برای همه مسلمین بر محور حب اهل بیت پیامبر اکرم (ص) هموار می‌کند. همچنین؛ حرکت اربعین علاوه بر این که اقتدار شیعیان و جهان اسلام را نمایان می‌سازد، دارای ابعادی جهانی نیز می‌باشد و آزادگان، مستضعفین و حق جویان سراسر جهان را با ادیان و مذاهب مختلف بر سر کلمه واحده «حق» در برابر نظام سلطه و استکبار گرد هم می‌آورد و زمینه عبور از محدودیت‌های زیست جهان مدرن غربی را مهیا می‌کند. رئوس محوری حرکت اربعین: • فهم اربعین به عنوان حرکتی دینی با محوریت امام و حجت الهی در راستای گسترش سبک زندگی دینی و معنابخشی به حیات فردی و جمعی انسان و زمینه سازی ظهور منجی جهانی • فهم اربعین به عنوان حرکتی جمعی و تاریخی با مولفه‌های همگرایی شیعی، اسلامی، منطقه ای، جهانی و تمدنی و همسو با اهداف و آرمان‌های انقلاب اسلامی ماده ۱
- گستره موضوعی سیاست گذاری کلان و برنامه‌ریزی این حرکت، امری به لحاظ ماهوی فرهنگی، نرم افزاری و اجتماعی است که البته ابعاد رفاهی، امنیتی، انتظامی و دیپلماتیک نیز دارد. در این نگاه راهبردی، زیارت اربعین را می‌توان منشا تحول و تعالی در ابعاد مختلف فرهنگی، تمدنی، سیاسی در سطوح مختلف محلی، ملی، منطقه ای و جهانی دانست که اگر با دقت و جدیت به آن پرداخته شود، می‌تواند مسیر وصول به بخش مهمی از آرمان‌های انقلاب اسلامی را محقق و هموار سازد. به همین منظور، مصوبه حاضر، به ارائه خطوط راهبردی و اقدامات ذیل، ناظر به فرصت‌های اربعین در فرایند حکمرانی فرهنگی داخل کشور می‌پردازد. لازم به ذکر است فعالیت‌های مرتبط با اربعین در خارج از کشور و یا سایر ابعاد رفاهی، امنیتی و... در نهادهای مربوطه نظیر ستاد مرکزی اربعین، وزارت کشور و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی پی جویی و پیگیری می‌شود. ماده ۲
- فرصت‌های اربعین حرکت اربعین فرصت‌های بی بدیلی را در راستای تعالی فرهنگی و تامین امنیت نرم فرهنگی؛ پیش روی ما می‌گذارد که اهم موارد آن عبارتند از: الف
- افزایش انسجام اجتماعی جامعه ایرانی از طریق مشارکت حداکثری اقشار مختلف اجتماعی در فرایند اربعین و احساس تعلق به آن بر محور حب اهل بیت (ع) و ارزش‌های عام حسینی (ع) ب
- تقویت همگرایی و برادری میان امت اسلام به ویژه ملت‌های ایران و عراق؛ زمینه سازی حضور جهانی شیعیان و ایجاد شبکه گسترده ای از ارتباطات میان فرهنگی بر پایه مفاهیم جهان شمول عدالت طلبی، نفی ظلم و استکبار، ترویج توحید و صلح جهانی ج
- فراهم سازی فرصت‌های پیشرفت پایدار و فرهنگ بنیان خصوصاً در استان‌های ایلام و خوزستان به عنوان طریق الحسین (ع) و پایتخت صنایع فرهنگی - آیینی و محصولات سبک زندگی دینی و اربعینی د
- افزایش معنویت و دین باوری و گسترش مولفه‌های زیست مومنانه در میان آحاد مردم ماده ۳
- اصول و چارچوب الف
- حفظ و پاسداشت ماهیت و صبغه مردمی حرکت اربعین و پرهیز از مداخلات مستقیم یا تصدی گری نهادهای دولتی که باعث کاهش یا حذف نقش محوری مردم می‌شود و تمرکز بر ایجاد و تقویت زیرساخت‌ها خصوصاً زیرساخت‌های فرهنگی ب
- برجسته سازی و مفهوم پردازی محوریت امام معصوم (ع) و ظهور منجی جهانی به عنوان دال مرکزی زیارت اربعین و ابتناء سایر محتوی فرهنگی و نظام معانی حرکت اربعین بر آن ج
- بسترسازی تداوم پیوند و انس آحاد جامعه با فضای معنایی حرکت اربعین در طول سال با برگزاری رویدادها و حمایت از زنجیره ارزش در تولید، توزیع و مصرف محصولات و صنایع فرهنگی مرتبط با زیست مومنانه و سبک زندگی دینی د
- مرکززدایی از فرایندهای حکمرانی اربعین و ایجاد ساز و کارهای افزایش نقش مشارکتی سایر استان‌ها و بهره مندی آنها از فرصت‌های گوناگون توسعه فرهنگی، زیرساختی، اجتماعی و اقتصادی حرکت اربعین ه
- - هماهنگی و هم افزایی میان نهادهای دولتی، عمومی و مردمی با هدف تامین زیرساخت‌های فرهنگی گسترش و تعمیق حرکت اربعین ماده ۴
- راهبردها الف) عرصه تبلیغ و ترویج ۱
- افزایش آگاهی زائران نسبت به ابعاد معنوی و معرفتی حرکت اربعین و معرفی ابعاد تاریخی، فرهنگی و سیاسی نهضت عاشورا و شناسایی وظایف خود نسبت به امام معصوم (ع) ۲
- تبیین و ترویج انگاره انتظار و آرمان مهدویت و افزایش معرفت نسبت به امام زمان (عج) و راه‌ها و الزامات نصرت ایشان به عنوان وارث عاشورا ۳
- توجه به زن و ارائه نمونه‌های آرمانی به ویژه با یاری گرفتن از شخصیت حضرت زینب (س) در ارتباط با این موضوع و نقش زنان و خانواده‌ها در حرکت جهانی اربعین (حرکت خانواده پایه) ۴
- تاکید و تمرکز بر ترویج فرهنگ اقامه نماز اول وقت و جماعت، ایجاد زمینه مناسب انس آحاد مردم با قرآن کریم، ترویج فرهنگ دعا و نیایش و افزایش سطح مدارا و تعاون اجتماعی ۵
- اهتمام ویژه به نوجوانان، خانواده‌ها و زنان در مجموعه فعالیت‌های فرهنگی، تبلیغی و ترویجی با توجه به قرارگیری ایام زیارت اربعین در تعطیلات تابستانی طی سال‌های آتی و فراهم آمدن فرصت حضور حداکثری دانش آموزان به همراه خانواده‌ها در این حرکت الهی ب) عرصه فرهنگ و هنر ۱
- بهره ورسازی بازه انتظار زوار در شهرها و مناطق مرزی ایران با طراحی و زمینه سازی برگزاری رویدادهای مختلف فرهنگی و هنری در این مناطق نظیر: نمایش‌های آیینی و تعزیه خوانی، ثبت خاطرات و دل نوشته‌ها، محافل شعرخوانی و مسابقات و جشنواره‌ها متناسب با شرایط و اقتضائات محیط و برنامه ریزی‌های ترویج سبک زندگی اربعینی در طول سال ۲
- حمایت از هنرمندان در خلق آثار هنری خصوصاً هنرمندان رشته‌های مرتبط با هنرهای نمایشی در جهت اجرای نمایش‌های آیینی و فعالیت مستندسازان، عکاسان و گرافیست‌ها در زمینه تولید آثار هنری متناسب با ظرفیت‌های رسانه‌های محلی، ملی و فضای مجازی ج) عرصه اطلاع رسانی و آموزش ۱
- فراهم سازی زمینه رسانه ای لازم برای خبررسانی سریع، دقیق و هوشمندانه نسبت به اخبار و وضعیت لحظه ای مرزها، طریق کربلا و پدیده‌های مرتبط ۲
- اطلاع رسانی و فرهنگ سازی نسبت به شرایط زیارت اربعین و لزوم کوتاه بودن مدت اقامت، احترام نسبت به جایگاه والای مرجعیت دینی در عراق؛ شناخت و رعایت قوانین، آداب، رسوم و هنجارهای رفتاری این کشور؛ تکریم مردم عراق به عنوان میزبان و محور زیارت اربعین و ترویج فرهنگ سپاسگزاری و همکاری با کارگزاران و عوامل اجرایی د) عرصه پژوهش و نوآوری ۱
- طراحی و اجرای رویدادهای نوآورانه اربعینی با تاکید بر ایده پردازی برای رفع نیازهای جامعه اربعینی و ارتقاء سطح بهره مندی از اربعین و نیز الگوگیری از پدیده اربعین در ارتقاء نظام‌های حکمرانی فرهنگی، اجتماعی و تربیتی ۲
- طراحی پژوهش‌های مختلف در گستره مطالعات کمی و رصد، مطالعات کیفی و مردم نگاری، مناسک، آیین‌ها، زوار و مواکب در ایران و عراق و تغییرات آنها و استخراج فرصت‌ها و تهدیدها، آینده پژوهی فرهنگی - تمدنی اربعین و انعکاس گزاره‌های راهبردی به دستگاه‌های تصمیم گیر و اجرایی ه -) عرصه ارتباطات میان فرهنگی ۱
- شناسایی نقاط اشتراک و همسویی‌های فرهنگی - ارزشی و تقویت روابط دو ملت ایران و عراق با تکیه بر ارتباطات مردم با مردم و مناسبات و خاطرات مشترک فرهنگی ۲
- طراحی الگوهای مناسب و زمینه سازی برپایی موکب‌های میان فرهنگی به عنوان مثال موکب مشترک ایرانیان و عراقی‌ها، موکب مشترک اقوام مختلف ایرانی، موکب مشترک شیعیان و اهل سنت ۳
- تقویت همگرایی میان اقوام، پیروان مذاهب اسلامی و ادیان الهی با تکیه بر وحدت اعتقاد به منجی و تلاش در جهت ایجاد و تقویت پیوندهای ایمانی و اخوت اسلامی میان زائران و تحقق امت واحده ۴
- پرهیز از ایجاد و گسترش اختلافات میان گروه‌های متعدد شیعی، مذاهب اسلامی، اقوام و ملیت‌های گوناگون حاضر در زیارت اربعین، پرهیز از دامن زدن به مناقشات و مجادلات سیاسی و پرهیز از به کارگیری نمادهای (نشانه‌ها، تصاویر، شعارها، علائم و...) حساسیت زا و تاکید بر نشانه‌های مورد قبول همگان ۵
- توجه به ظرفیت زائران پاکستانی، کشمیری و افغانستانی که از مرزهای شرقی کشور وارد و از مرزهای غربی، عازم زیارت اربعین می‌شوند با توجه به طول مدت اقامت در ایران و فرصت تقویت پیوندهای فرهنگی و آشنایی با آرمان‌های جهانی انقلاب اسلامی ماده ۵
- نگاشت نهادی و تقسیم وظایف شرح وظایف دستگاه‌های مرتبط بر اساس جدول زیر تعریف می‌شود: عرصه مرتبط راهبرد و اقدام دستگاه‌های متولی مجری اصلی دستگاه‌های همکار تبلیغ و ترویج
- افزایش آگاهی زائران در خصوص ابعاد معنوی و معرفتی حرکت اربعین و معرفی ابعاد تاریخی، فرهنگی و سیاسی نهضت عاشورا و شناسایی وظایف نسبت به امام معصوم (ع) سازمان تبلیغات اسلامی
- وزارت آموزش و پرورش
- مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه
- ستاد اقامه نماز
- شورای سیاست گذاری ائمه جمعه
- بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)
- تولیت مسجد مقدس جمکران
- معاونت ریاست جمهوری در امور زنان و خانواده
- تبیین و ترویج انگاره انتظار و آرمان مهدویت و افزایش معرفت نسبت به امام زمان (عج) و راه‌ها و الزامات نصرت ایشان به عنوان وارث عاشورا توجه به زن و ارائه نمونه‌های آرمانی به ویژه با یاری گرفتن از شخصیت حضرت زینب (س) در ارتباط با این موضوع و نقش زنان و خانواده‌ها در حرکت جهانی اربعین (حرکت خانواده پایه) تاکید و تمرکز بر ترویج فرهنگ اقامه نماز اول وقت و جماعت، ایجاد زمینه مناسب انس آحاد مردم با قرآن کریم، ترویج فرهنگ دعا و نیایش و افزایش سطح مدارا و تعاون اجتماعی توجه ویژه به نوجوانان، خانواده‌ها و زنان در مجموعه فعالیت‌های فرهنگی، تبلیغی و ترویجی با توجه به قرار گرفتن ایام زیارت اربعین در تعطیلات تابستانی طی سال‌های آتی و فراهم آمدن فرصت حضور حداکثری دانش آموزان به همراه خانواده‌ها در این حرکت الهی فرهنگ و هنر بهره ورسازی بازه انتظار زوار در شهرها و مناطق مرزی ایران با طراحی و زمینه سازی برگزاری رویدادهای مختلف فرهنگی و هنری در این مناطق نظیر: نمایش‌های آیینی و تعزیه خوانی، ثبت خاطرات و دل نوشته‌ها، محافل شعرخوانی و مسابقات و جشنواره‌ها متناسب با شرایط و اقتضائات محیط و توسعه کنش‌ها و برنامه ریزی‌های ترویج سبک زندگی اربعینی در طول سال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
- وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
- سازمان بسیج مستضعفین
- سازمان هنری رسانه ای اوج
- ستاد کانون‌های فرهنگی هنری مساجد کشور
- نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور
- جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی حمایت از هنرمندان در خلق آثار هنری خصوصاً هنرمندان رشته‌های مرتبط با هنرهای نمایشی جهت اجرای نمایش‌های آیینی و مستندسازان، عکاسان و گرافیست‌ها در زمینه تولید آثار هنری متناسب با ظرفیت‌های رسانه‌های محلی، ملی و فضای مجازی اطلاع رسانی و آموزش اطلاع رسانی و فرهنگ سازی نسبت به شرایط زیارت اربعین و لزوم کوتاه بودن مدت اقامت، احترام نسبت به جایگاه والای مرجعیت دینی در عراق؛ شناخت و رعایت قوانین، آداب، رسوم و هنجارهای رفتاری این کشور؛ تکریم مردم عراق به عنوان میزبان و محور زیارت اربعین و ترویج فرهنگ سپاسگزاری و همکاری با کارگزاران و عوامل اجرایی سازمان صدا و سیما
- وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات
- وزارت کشور
- سازمان مدیریت بحران فراهم آوری زمینه رسانه ای لازم برای خبررسانی سریع، دقیق و هوشمندانه نسبت به اخبار و وضعیت لحظه ای مرزها، طریق کربلا و پدیده‌های مرتبط پژوهش و نوآوری طراحی و اجرای رویدادهای نوآورانه اربعینی با تاکید بر ایده پردازی برای رفع نیازهای جامعه اربعینی و ارتقاء سطح بهره مندی و الگوگیری از پدیده اربعین در ارتقاء نظام‌های حکمرانی فرهنگی، اجتماعی و تربیتی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری -دانشگاه آزاد اسلامی
- معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری
- سازمان جهاد دانشگاهی
- پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
- دانشگاه‌های چهار استان: خوزستان، ایلام، کرمانشاه و کردستان طراحی پژوهش‌های مختلف (مطالعات کمی و رصد، مطالعات کیفی و مردم نگاری) مناسک، آیین‌ها، زوار و مواکب در ایران و عراق و تغییرات آنها و استخراج فرصت‌ها و تهدیدها، آینده پژوهی فرهنگی تمدنی اربعین و انعکاس گزاره‌های راهبردی به دستگاه‌های تصمیم گیر و اجرایی ارتباطات میان فرهنگی شناسایی نقاط اشتراک و هم سویی‌های فرهنگی ارزشی و تقویت روابط بین دو ملت ایران و عراق با تکیه بر ارتباطات مردم با مردم بر اساس مناسبات و خاطرات مشترک فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
- وزارت امور خارجه
- وزارت اطلاعات
- مجمع جهانی اهل بیت (ع)
- مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی
- ستاد بازسازی عتبات عالیات
- سازمان حج و زیارت
- جامعه المصطفی العالمیه
- جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی طراحی الگوهای مناسب و زمینه سازی برپایی موکب‌های میان فرهنگی به عنوان مثال موکب مشترک ایرانیان و عراقی‌ها، موکب مشترک اقوام مختلف ایرانی، موکب مشترک شیعیان و اهل سنت تقویت همگرایی میان اقوام، پیروان مذاهب اسلامی و ادیان الهی با تکیه بر وحدت اعتقاد به منجی و تلاش در جهت ایجاد و تقویت پیوندهای ایمانی و اخوت اسلامی میان زائران و تحقق امت واحده اسلام پرهیز از ایجاد و گسترش اختلافات میان گروه‌های متعدد شیعی، مذاهب اسلامی، اقوام و ملیت‌های گوناگون حاضر در زیارت اربعین، پرهیز از دامن زدن به مناقشات و مجادلات سیاسی و پرهیز از به کارگیری نمادهای (نشانه‌ها، تصاویر، شعارها، علائم و...) حساسیت زا و تاکید بر نشانه‌های مورد قبول همگان توجه به ظرفیت زائران پاکستانی، کشمیری و افغانستانی که از مرزهای شرقی کشور وارد و از مرزهای غربی، عازم زیارت اربعین می‌شوند با توجه به طول مدت اقامت آنها در ایران و فرصت تقویت پیوندهای فرهنگی و آشنایی با آرمان‌های جهانی انقلاب اسلامی ماده ۶
- برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت الف
- شورای فرهنگ عمومی کشور با همکاری دستگاه‌های ذی ربط، نظارت بر حسن اجرای این مصوبه را به عهده خواهد داشت. دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی موظف است به طور پیوسته؛ اجرایی سازی محورهای این مصوبه را پی جویی، پیگیری و زمینه‌های هماهنگی دستگاه‌های ذیربط را فراهم نماید. ب
- گزارشی از روند اجرایی سازی این مصوبه توسط دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی کشور تهیه و در جلسه علنی این شورا که هر سال پیش از ایام عزاداری امام حسین (ع) برگزار می‌شود، ارائه می‌گردد. ماده ۷
- این مصوبه در یک مقدمه و ۷ ماده در جلسه ۸۹۰ مورخ ۱۴۰۲/۰۸/۱۶ شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید. سید ابراهیم رئیسی رئیس جمهور و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی