تصویبنامه درباره ضوابط سیاستی و نظارتی شبکه بانکی کشور
کمیسیون اقتصاد دولت در جلسه مورخ ۱۳۸۷/۲/۹ بنا به پیشنهاد شماره ۳۴۴/ه- مورخ ۱۳۸۷/۱/۲۹ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و به استناد بند (الف) ماده (۱۸) قانون پولی و بانکی کشور - مصوب ۱۳۵۱- ضوابط سیاستی - نظارتی شبکه بانکی کشور را به شرح زیر تصویب نمود: ماده ۱
- ضوابط سیاستهای پولی برای بانکهای دولتی، غیردولتی و موسسات مالی و اعتباری که در این مصوبه به اختصار بانکها نامیده می‌شوند، اعمال و یکسان خواهد بود. ماده ۲
- سرفصلهای حساب اعتبارات بانکها در سال ۱۳۸۷ به شرح زیر معرفی میشود: الف
- کشاورزی ب
- صنعت و معدن پ
- ساختمان و مسکن ت
- صادرات ث
- بازرگانی (شامل سرمایه در گردش) ج
- خدمات (شامل قرض الحسنه غیرتولیدی) تبصره ۱
- سرفصل متفرقه و سایر حذف میشود و بانکها باید در زمان تصمیمگیری برای پرداخت تسهیلات، سرفصل صحیح و مناسب را انتخاب نمایند. تبصره ۲
- اعتباراتی که برای خرید و فروش مواد اولیه پرداخت میشود، چنانچه توسط واحد تولیدی انجام شود، در بخش مربوط درج و چنانچه توسط واحد تجاری انجام شود، در سرفصل بازرگانی درج میگردد. تبصره ۳
- گزارشهای عملکرد اعتباری بانکها در سرفصل خدمات، باید به تفکیک اعتبارات بخش خدمات و قرضالحسنه غیرتولیدی ارائه شود. ماده ۳
- به منظور ایجاد شرایط مناسب برای توزیع اعتبارات متناسب و هماهنگ در رشد متوازن، توزیع تسهیلات بانکی به صورت بخشی و در قالب جدول زیر قابل انجام است: توزیع بخشی تسهیلات بانکی نام بخش درصد از کل تسهیلات کشاورزی و صنایع تبدیلی صنعت و معدن ساختمان و مسکن بازرگانی و خدمات صادرات ۲۵ ۳۳ ۲۰ ۱۵ ۷ تبصره ۱
- به منظور تحقق نسبتهای فوق، بانکها عملکرد این بخش را به تفکیک کدهای ISIC به طور ماهانه به وزارت اموراقتصادی و دارایی و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران که در این تصویبنامه به اختصار بانک مرکزی نامیده میشود، ارسال خواهند نمود. وزارتخانههای ذیربط از طریق بانک مرکزی در جریان تسهیلات پرداختی قرار خواهند گرفت. بانکها موظفند ظرف پنج ماه از تاریخ ابلاغ بسته سیاستی این بند را اجرا کنند. بانک مرکزی موظف است ابزارهای تشویقی و انضباطی لازم را برای به اجرا درآمدن این بند طراحی و ابلاغ نماید. تبصره ۲
- اعطای تسهیلات در بخشهای کشاورزی و صنایع تبدیلی و صنعت و معدن صرفاً با تصویب کارگروه اشتغال و سرمایهگذاری استان و در بخش ساختمان و مسکن با تصویب کارگروه مسکن استانی مجاز میباشد. پرداخت تسهیلات به بنگاههای کوچک و زودبازده و مسکن مهر مطابق مصوبات و دستورالعملهای خاص خود میباشد. تبصره ۳
- بانکها موظفند از تیرماه ۱۳۸۷ تسهیلات در بخشهای فوق الذکر را صرفاً براساس معرفی کارگروههای فوق الذکر پرداخت نمایند. به منظور عدم اخلال در بخش تولید، بانکها از تاریخ ابلاغ بسته سیاستی، ضمن اطلاع رسانی مناسب به مشتریان اعتباری خود جهت مراجعه به کارگروههای فوق الذکر، تصویر پرونده اعتباری این مشتریان را به کارگروههای مذکور ارسال مینمایند. اعتبارات مصوب بانکها قبل از ابلاغ این بسته معتبر خواهد بود. بانک مرکزی موظف است ابزارهای تشویقی و انضباطی لازم را برای به اجرا درآوردن این بند طراحی و ابلاغ نماید. تبصره ۴
- بانک مرکزی با هماهنگی وزارت اموراقتصادی و دارایی، وزارت کار و اموراجتماعی و معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور سهم استانها را از تسهیلات بانکی به منظور توسعه منطقهای و رفع محرومیت و توسعه اشتغال استانها مشخص و به بانکها ابلاغ میکند. تبصره ۵
- کارگروه اشتغال و سرمایهگذاری استان موظف است براساس مزیتهای منطقهای و برنامه چهارم توسعه، با اولویت تکمیل طرحهای اقتصادی نیمه تمام و تامین سرمایه در گردش واحدهای اقتصادی طرحهای اقتصادی مولد و اشتغالزا را به بانکهای عامل معرفی نماید. بانکهای عامل موظفند با توجه به سهم ابلاغ شده از طرف بانک مرکزی ظرف ۴۵ روز طرحهای تولیدی را بررسی و در صورت داشتن توجیه فنی و اقتصادی نسبت به پرداخت تسهیلات اقدام نمایند. بانکها موظفند کلیه اطلاعات مربوط به پرداخت تسهیلات طرحهای فوقالذکر در بخشهای مختلف را به منظور نظارت بر طرحهای معرفی شده در اختیار دبیرخانه کارگروه مذکور قرار دهند. این امر نافی مسئولیت بانکها در نظارت بر پرداخت تسهیلات نمی‌باشد. تبصره ۶
- کارگروه مسکن استان موظف است براساس نیازهای منطقه ای، رشد جمعیت و در راستای پاسخگویی به نیازهای مسکن جوانان و متقاضیان ساخت مسکن، مطابق با طرحهای جامع شهرهای استان متقاضیان تسهیلات ساخت مسکن را به بانکهای عامل معرفی نماید. بانکهای عامل موظفند مطابق تبصره (۵) این ماده در این خصوص نیز اقدامات لازم را به عمل آورند. ماده ۴
- با هدف کمک به ایجاد توازن در عرضه و تقاضا و نیز به منظور مدیریت مطلوبتر وضعیت تامین مالی در بخش مسکن، اعطای تسهیلات برای خرید واحدهای مسکونی اعم از عرصه یا اعیان ممنوع میباشد و تسهیلات صرفاً برای احداث واحدهای مسکونی با رعایت شرایط ذیل پرداخت میگردد: الف
- تسهیلات در قالب مشارکت مدنی برای احداث واحدهای مسکونی (انفرادی و مجتمعسازی) باشد. ب
- سقف مبلغ پرداختی به ازای هر واحد مسکونی تا هفتاد درصد قیمت تمام شده برآوردی و حداکثر دویست و پنجاه میلیون ریال است. پ
- مدت مشارکت مدنی برای احداث واحدهای مسکونی هجده ماه بود و برای یک سال بعد نیز در صورت موافقت ارکان اعتباری بانک، قابل تمدید است. ت
- تسهیلات به صورت مرحلهای با اعمال نظارت کامل و متناسب با پیشرفت پروژه باید اعطا شود. ث
- پس از اتمام دوره مشارکت، بانک میتواند سهم الشرکه خود در هر واحد را به خریداران واجد شرایط در قالب فروش اقساطی حداکثر یکصد و پنجاه میلیون ریال برای مدت حداکثر ۱۲ سال با تشخیص بانک و مبتنی بر توان بازپرداخت مشتری واگذار کند. بانک مجاز نیست به هر فرد بیش از یک واحد مسکونی در قالب فروش اقساطی واگذار کند. مبلغ فوق برای سپرده گذاران صندوق پسانداز بانک مسکن تا دویست و پنجاه میلیون ریال مجاز میباشد. ج
- متقاضیان انفرادی و تعاونی‌های مسکن در تامین مالی احداث واحدهای مسکونی در اولویت قرار دارند. چ
- تسهیلات مزبور در چارچوب مقررات و ضوابط مربوط از جمله آیین‌نامه تسهیلات و تعهدات کلان و باتوجه به منابع هر بانک قابل پرداخت است. ح
- دستورالعملهای تسهیلات خرید مسکن بانک مسکن و سایر بانکها برای اقشار خاص به قوت خود باقی است. سقف اعتبار قابل تخصیص این نوع تسهیلات در هر مورد با پیشنهاد بانک مرکزی و تصویب کمیسیون اقتصاد دولت که به اختصار کمیسیون اقتصاد نامیده میشود، تعیین میشود. تا قبل از تصویب سقف‌های فوق در ابتدای هر سال توسط کمیسیون اقتصاد، بانکها مجاز به پرداخت این نوع تسهیلات نمی‌باشند. خ
- پرداخت تسهیلات برای خرید واحدهای مسکونی اعم از عرصه و اعیان توسط شرکتهای زیرمجموعه بانکها از جمله لیزینگ‌ها ممنوع میباشد. ماده ۵
- قبول طرحهای ارائه شده به بانک، مستقل از فرد یا افراد حقیقی یا حقوقی معرفیکننده یا توصیهکننده، منوط و موکول به بررسی توجیه اقتصادی پیشنهاد ارائه شده است. تبصره
- بانک مرکزی موظف است به طور مرتب و تصادفی گزارشهای توجیه فنی اقتصادی طرحهای پیشنهادی به بانکها و عملکرد بخشی تسهیلات اعطایی بانکها را بررسی نموده و نتایج را هر سه ماه یک بار به کمیسیون اقتصاد گزارش نماید. ماده ۶
- خدمات و تسهیلات بانکی در سال ۱۳۸۷ تحت سرفصلهای زیر ارائه میشود: ۱
- عقود مشارکتی در قالب مشارکت مدنی، بدون تعیین سود قطعی از پیش تعیین شده (تسویه حساب براساس سود واقعی حاصل از اجرای پروژه) و با حضور و نظارت بانک به مثابه یک شریک در امور مربوط به موضوع مشارکت انجام می‌گیرد. ورود در این مشارکت‌ها در مواردی مجاز است که گزارش توجیه فنی - اقتصادی طرح به صورت کامل به بانک ارائه و مورد تایید بانک قرارگیرد و پیشبینی حداقل سودآوری طرح برابر با نرخ سود عقود مبادلهای بدون احتساب یارانه در هر نوع فعالیت میباشد. ۲ (اصلاحی ۱۳۸۷/۰۳/۰۴)
- عقود مبادلهای در قالب عقودی از قبیل فروش اقساطی، اجاره به شرط تملیک و سلف با نظارت بانک در مراحل مختلف مصرف و وصول تسهیلات انجام شده و تسویه حساب آن برای فعالیت‌های کشاورزی و صنایع تبدیلی، صنعت و معدن و مسکن براساس نرخ ده درصد بدون احتساب یارانه خواهد بود. دولت در مورد این نوع تسهیلات میزان یارانه مورد نیاز را محاسبه و در ابتدای امر به حساب بانکها واریز مینماید. بانکها پس از تایید کارگروه اشتغال و سرمایهگذاری استانها معادل دودرصد یارانه مربوط را از حساب فوق برداشت مینمایند و برای سایر فعالیت‌های اقتصادی نرخ سود دوازده درصد تعیین میگردد. ۳
- کمیسیون اقتصاد میتواند علاوه بر یارانه نرخ تسهیلات بانکی برای طرحهای تولیدی که از محل وجوه اداره شده در بودجه سال ۱۳۸۷ منظور گردیده است، یارانه ویژهای را برای نرخ تسهیلات اعطایی به طرح‌هایی مثل مکانیزاسیون کشاورزی، آبیاری تحت فشار، تولید مصالح ساختمانی، تکنولوژی اطلاعات و فرآوری دادهها (ICT,IT)، فناوری‌های نوین مثل نانو تکنولوژی، زیست فناوری و تولید قطعات و تجهیزات صنعت نفت، گردشگری، طرح‌هایی که توانایی به قوه رساندن استعدادهای بالقوه مناطق محروم را دارند با شرایط زیر از محل اعتبارات وجوه اداره شده منظور نمایند: الف
- یارانه دولت مشروط به تحقق اهداف طرح قابل ارائه و پرداخت باشد ب
- ارقام یارانه متناسب با میزان تولید محصول کالا یا خدمات طرح، توسط دولت به مجری طرح پرداخت میشود و در صورت عدم تحقق طرح یارانه پرداخت نمیشود. پ
- کمیسیون اقتصاد تغییر در فهرست موضوعات مشمول این یارانه را به طور سالانه اعلام میکند. ۴
- حق‌الوکاله عقود حداکثر سه درصد تعیین میشود و بانکها مجازند در جهت کاهش آن و افزایش کیفیت خدمات بانکی رقابت کنند. ۵
- ارائه خدمات برای سرمایه گذاران به منظور معرفی طرح آنان به افراد علاقمند به مشارکت به صورت خرید اوراق تجاری شرکتی (برای سرمایه در گردش واحدهای تولیدی) و یا اوراق مشارکت شرکتی (برای طرحهای سرمایهگذاری) قابل تبدیل یا غیرقابل تبدیل به سهم در قالب یک چارچوب حقوقی انجام می‌گیرد. تضمین بازپرداخت یا بازگشت سرمایه توسط بانک انجام نمیشود. در صورت با نام بودن اوراق مشارکت، این اوراق قبل از سررسید در بازار ثانویه قابل فروش خواهد بود. درآمد بانک صرفاً از محل کارمزد خدماتی است که ارائه می‌دهد و از طرفین قابل دریافت است. ۶
- بانکداری توسعه ای به منظور به کارگیری منابع دولت به صورت وجوه اداره شده یا سپرده دولتی نزد بانک با شرط نوع مصرف یا قرارداد عاملیت برای فعالیت‌های حمایتی دولتی با هدف توسعه مناطق کمتر برخوردار یا بخشهای اقتصادی مورد حمایت دولت، انجام میشود. دستورالعمل و ضوابط بانکداری توسعه ای توسط بانک مرکزی پس از تایید وزارت اموراقتصادی و دارایی و معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور تنظیم و ابلاغ میگردد. ماده ۷
- اعتبارات و تسهیلات بانکها از محل سپرده‌های قرض الحسنه دیداری، پس انداز، سرمایهگذاری، منابع بین بانکی، سرمایه سهامداران (دولت یا سهامداران خصوصی) و یا منابع بین بانکی پرداخت میشود. بانکها باید بدون استفاده از منابع بانک مرکزی به تنظیم منابع و مصارف خود مبادرت کنند. تبصره۱
- اضافه برداشت بانکها از بانک مرکزی صرفاً در حد رفع مشکلات مقطعی و کوتاه مدت جدول نقدینگی بانکها قابل اعمال خواهد بود. کنترل و تنظیم این امر از دو طریق کنترل اداری بانک مرکزی و مدیریت آن و اخذ هزینه سنگین سی و چهار درصد سالانه از مبلغ اضافه برداشت‌ها انجام میشود. تبصره ۲
- بانکها در تمام موارد، موظف و مسئولند که طرح‌ها و پیشنهادهای واصل شده برای اخذ تسهیلات را از همه جهات بررسی و ارزیابی کنند و پس از حصول اطمینان از موجه بودن طرح و احراز اطمینان از قابل برگشت بودن اصل و فرع اعتبارات پرداختی، طرح پیشنهادی را تصویب کنند. تبصره ۳
- مسئولیت بررسی توجیه اقتصادی طرح و موجه بودن آن متوجه هیات مدیره و مدیران عامل بانک هاست و براساس تصمیمگیری تشکیلات داخلی بانک و با رعایت ضوابط و سیاستهای پولی بانک مرکزی، این اختیار قابل تفویض به رده‌های سازمانی بانکها (کمیته‌های اعتباری، سرپرستی مناطق، شعب...) است. این تفویض اختیار صرفاً به منظور تسهیل و تسریع امور و جلوگیری از انباشته شدن کارها در راس هرم سازمان انجام میشود و رافع مسئولیت هیات مدیره و مدیران عامل بانکها نبوده و ایشان در خصوص تک تک مصوبات ارکان اعتباری بانک مسئول و پاسخگو هستند. تبصره ۴
- احراز اطمینان از قابل برگشت بودن اصل و فرع اعتبارات پرداختی، مستلزم شش نوع اقدام و بررسی توسط مدیران و هیات مدیره بانک هاست: ۱
- بررسی گزارش توجیهی طرح ارائه شده و اطمینان از صحت مفروضات، دقت و صحت محاسبات، انطباق ارزیابی‌های مندرج در گزارش با واقعیات و وضعیت روز بازار و بری بودن از آفت‌هایی از قبیل صوری بودن یا زیادنمایی پیش فاکتورها (Over Invoice) و غیره. ۲
- بررسی تخصص، سابقه کار، اهلیت و خوش حسابی مجری طرح و احراز اطمینان از توان اجرای صحیح آن طرح توسط مجری. ۳
- تعیین نسبت متعادل و قابل قبول در خصوص آورده مشتری و سهم تسهیلات بانک به نحوی که اولاً امکان اجرای طرح را برای مشتری فراهم کند، ثانیاً انگیزه کافی برای مشتری برای اجرای کامل و به ثمر رسیدن طرح فراهم آورد. ۴
- تنظیم و عقد قرارداد دقیق و کامل و تامین و تجهیز اعتبارات طبق زمان بندی قرارداد و تعیین حدود و مسئولیت و اختیارات بانک و مشتری و دراختیار گرفتن عواید آتی طرح یا وثایق و تضامین معتبر. ۵
- انجام نظارت دقیق توسط بانک بر روند پیشرفت هر طرح، از جمله در زمینه‌های پرداخت اعتبارات و اطمینان از مصرف وجوه پرداختی در محل پیشبینی شده و فعالیت اقتصادی مصوب و جلوگیری جدی از مصرف اعتبارات بیش از میزان پیشبینی شده و در غیر از محل تعیین شده. باتوجه به ماهیت عقود اسلامی مورد استفاده در قانون بانکداری بدون ربا، ظرفیت‌های قانونی و حقوقی و قراردادی و امکان کامل برای اعمال نظارت بانک و حضور در محل مصرف اعتبارات وجود دارد و بانک موظف است با بهره گیری از این ظرفیت مشارکتی و اشتراک منافع، نظارت لازم را معمول و از مصرف وجوه در غیر از محل طرح مصوب یا پرداخت براساس اسناد و مدارک صوری یا جعلی یا زاید بر هزینههای واقعی به شدت جلوگیری کند. بانک نسبت به بروز تخلف یا زیانده شدن طرح یا معوق شدن مطالبات مسئول بوده و در این زمینه هیچ عذری از طرف بانک پذیرفته نیست. ۶
- آخرین مرحله از فرآیند اعطای تسهیلات اختصاص به وصول مطالبات و جمع‌آوری وجوه، محاسبه سود حاصل از تسهیلات اعطایی و اخذ آن از مشتری و انجام پرداختی به سپردهگذاران است. در صورت بروز مسایل و مشکلات اجرایی، حل و فصل موضوع از طریق مذاکره و توافق‌های منطقی و عادلانه یا از طریق اقدام حقوقی و قضایی به عهده بانک است. تبصره ۵
- ارزیابی منابع و امکانات بانک، مکمل اقدامات قبلی است و بانک متناسب با منافع قابل دسترس خود و مدیریت منابع و مصارف بانک که براساس اصول و استانداردهای بانکداری و ضوابط ابلاغی بانک مرکزی انجام میشود، مجاز به ایجاد تعهد است. ایجاد تعهد مازاد بر منابع قابل تحصیل هر بانک و اتکا به منابع حاصل از اضافه برداشت از بانک مرکزی ممنوع است. به این ترتیب هر بانک باید در هر یک از قراردادها و مصوبات اعتباری، توجیه کفایت منابع خود بانک را ذکر کند و محل تامین آن را معین نماید. ماده ۸
- دریافت سپرده قرض الحسنه و پرداخت وام قرض الحسنه برای رفع نیازهای ضروری قابل انجام است. بر این اساس: ۱
- سپرده گذاری در این امر با قصد قربت و کمک و مساعدت به نیازمندان انجام میشود. روش‌های تشویق و قدردانی از سپرده گذاران بدون ورود به ترویج جلوه‌های مادی و رقابت‌های ناسالم بانکی و براساس دستورالعمل بانک مرکزی قابل اجرا خواهد بود. ۲
- ضوابط تشویق سپرده گذاران قرض الحسنه، نوع جوایز و نحوه تبلیغ با هماهنگی بانک مرکزی انجام میشود. حداکثر میزان جایزه دویست و پنجاه میلیون ریال جوایز ثابت خواهد بود. در صورت غیرنقدی بودن جایزه مذکور بانکها مکلفند از کالاهای تولید داخل ایرانی از قبیل فرش دستباف استفاده نمایند. قرعه کشی کلیه بانکها به طور همزمان و دو بار در سال مجاز خواهد بود. ۳
- پرداخت قرض الحسنه برای رفع نیازهای ضروری مردم و در سقف یکصد میلیون ریال به ازای هر نفر قابل انجام است. کارمزد خدمات قرض الحسنه حداکثر سه درصد در سال برای تامین هزینههای خدمات بانک و هزینههای تشویق سپرده گذاران تعیین میشود. افزایش سقف تسهیلات قرض الحسنه به عدد فوق الذکر پس از تکمیل بانک جامع اطلاعات مشتریان اعمال خواهد شد. تا قبل از تکمیل بانک و ابلاغ شرایط جدید قرض الحسنه، صرفاً برای موارد اعلامی صندوق مهر امام رضا (کمیته امداد و...) امکان پرداخت تسهیلات تا سقف یکصد میلیون ریال وجود خواهد داشت. ۴
- اخذ سپرده قرض الحسنه به صورت سکه طلا و ارز و نیز پرداخت وام قرض الحسنه به صورت سکه طلا و ارز مجاز و مشابه بندهای دوگانه فوق قابل انجام است. ۵
- بانک مرکزی موظف است نسبت به انجام مطالعات کارشناسی به منظور سپرده گذاری با هدف حفظ قدرت خرید سپرده با استفاده از ابزارهای کارآمدتر، کم ریسک تر و کم نوسان تر نسبت به سکه و ارز اقدام نموده و پس از کسب مجوزهای لازم قانونی و شرعی به اجرا درآورد. ماده ۹
- استفاده از سپرده‌های قرض الحسنه بانکها، صرفاً برای تسهیلات قرض الحسنه بوده و مصرف آن برای سایر تسهیلات سرمایهگذاری ممنوع میباشد. ماده ۱۰
- فعالیت کلیه شرکت‌ها، موسسات، بنگاه‌ها، سازمان‌ها و صندوق‌هایی که عملیات پولی، بانکی و اعتباری انجام می‌دهند، صرفاً براساس ضوابط، مقررات و نظارت بانک مرکزی مجاز است. بر این اساس: ۱
- موسساتی که به صورت صندوق قرض الحسنه فعالیت می‌کنند، بدون اینکه خلق پول کنند: الف
- مشمول تودیع سپرده قانونی نبوده و هر مقدار سپرده قرض الحسنه وصول کنند، اجازه پرداخت قرض الحسنه دارند. ب
- مجاز به اخذ سپرده سرمایهگذاری نیستند. پ
- وام قرض الحسنه جدولی نباید پرداخت کنند. ت
- راساً یا وکالتاً مجاز نخواهند بود نسبت به انجام امور تجاری، بازرگانی، سرمایهگذاری و تولیدی بپردازند. ث
- به میزان پرداخت وام قرض الحسنه، از منابع سپرده‌های قرض الحسنه مسدود میشود. پرداخت سپرده به صاحب آن و یا پرداخت قرض الحسنه جدید به فرد دیگر، منوط به بازپرداخت قسط وام پرداختی است. ج
- به موسسان، سهامداران، مدیران صندوق و وابستگان درجه اول آنان و ذی نفع‌های واحد نباید وام قرض الحسنه پرداخت شود. صندوق‌های قرض الحسنه تعاونی برای اعضای تعاونی، با پیشنهاد وزارت تعاون و تایید بانک مرکزی از این بند مستثنی می‌باشند. چ
- صندوق‌ها مجاز به تبلیغات با ذکر اصول و مبانی فوق هستند. ح
- بانک مرکزی در این موارد به گردش صحیح امور به نحوی که ضوابط فوق رعایت شود نظارت میکند. ۲
- موسسات مالی و اعتباری تحت نظارت بانک مرکزی موظفند الزاماتی نظیر نسبتهای بانکی (از قبیل سهمهای بخشی برای اعطای تسهیلات، کفایت سرمایه، سقف فردی، پرداخت اعتبار به ذی‌نفع واحد)، محدودیت اعطای تسهیلات به سهامداران و مدیران موسسات و افراد و واحدهای وابسته به آنان (حقیقی و حقوقی)، تعیین سود علیالحساب سپرده‌ها و سود تسهیلات و نیز محدوده قابل رقابت (شیوه تبلیغات و ارائه جوایز به سپرده گذاران) را رعایت نموده و از انجام هر نوع فعالیت پولی و بانکی خارج ضوابط خودداری کنند. در صورت عدم رعایت موارد فوق، بانک مرکزی از فعالیت موسسات متخلف جلوگیری مینماید. بانک مرکزی مراتب عدم رعایت و نوع اقدام برای محدود کردن فعالیت بانکی موسسات متخلف را به نیروی انتظامی منعکس نموده و نیروی انتظامی موظف به انجام اقدامات موردنظر بانک مرکزی در رابطه با فعالیت‌های پولی و بانکی موسسه متخلف خواهد بود. ۳
- موسسات مالی و اعتباری که اجازه فعالیت از بانک مرکزی اخذ کرده و یا در آینده اخذ کنند، صرفاً در محدوده مجاز و طبق ضوابط تعریف شده می‌توانند فعالیت کنند. ۴
- کلیه موسسات مشمول موظفند شرایط لازم برای انجام فعالیت‌های نظارتی بانک مرکزی را فراهم نمایند. این نظارت از طریق دو روش ذیل انجام خواهد گرفت: الف
- بازدید نظارتی حضوری (On - site) توسط بازرسان بانک مرکزی. ب
- اخذ گزارشهای عملکرد طبق فرم‌ها و جداول تنظیمی بانک مرکزی به صورت ادواری یا موردی. موسسات مشمول موظفند در مراجعه بازرسان بانک مرکزی، کلیه اطلاعات و مدارک و مستندات موردنیاز آنان را بدون هیچ محدودیتی در اختیارشان بگذارند و گزارشهای کتبی به صورت گزارشهای مستمر ادواری و استعلام‌های موردی، به طور کامل دراختیار قرار می‌گیرد. ماده ۱۱
- بانک مرکزی بر عملیات بانکهای دولتی و غیردولتی نظارت کامل و دقیق میکند و رعایت نسبتهای بانکی (از جمله سهمهای بخشی برای اعطای تسهیلات، کفایت سرمایه، سقف فردی، ذی نفع‌های واحد، محدودیت وام به موسسان یا مدیران یا وابستگان آنان و غیره) را از بانکها مطالبه مینماید. در موارد عدم رعایت، بانک مرکزی حق دارد به طرق مختلف از جمله تذکر، جریمه مالی در صورت عدم رعایت دستورالعمل‌ها، تشویق و هدایت بانکها به رعایت ضوابط، محدود کردن برخی شعب بانکها در اعطای تسهیلات یا جذب سپرده، محدود کردن لیسانس و پروانه بهره‌برداری کل بانک در انجام خدمات و فعالیت‌های بانکی، لغو صلاحیت برخی یا تمام اعضای هیات مدیره یا مدیرعامل و ابلاغ به مجمع بانک مربوط برای تغییر آن فرد یا افراد در مهلت معین، تعیین حداقل نقدینگی بانکها، تعلیق و در نهایت لغو پروانه فعالیت بانک اقدام کند. در هر مرحله از تدابیر محدوده کننده، متناسب با نوع و روش برخورد مدیران بانک، اطلاع رسانی لازم و مناسب به عموم مردم صورت می‌پذیرد و به جامعه منعکس میشود. ماده ۱۲
- به منظور کاهش ریسک اعتبارات و تسهیلات بانکی و حداکثر بهره‌برداری از ظرفیت سرمایه، بانکها می‌توانند تامین اعتبار طرحهای بزرگ را به صورت مشترک (کنسرسیوم) انجام دهند. بانک مرکزی ابزارها و دستورالعملهای لازم برای تنظیم روابط و مسئولیت‌های بانکها را فراهم میکند. ماده ۱۳
- هر یک از بانکها موظفند تدابیر لازم در طراحی ابزارهایی به منظور انجام موارد زیر را اتخاذ کنند: ۱
- تشویق خوش حسابی و تشدید جرایم و محرومیت‌ها و محدودیت‌های اقتصادی و پولی وبانکی و خدماتی برای مشتریان بدحساب و معوقه‌ها. ۲
- اختصاص مزایا و مساعدت‌ها فقط برای مشتریان خوش حساب. ۳
- محرومیت و محدویت خدمت بانکی به مشتریان بد حساب، متناسب با بدحسابی آنها. ماده ۱۴
- کارمزد خدمات طبق جدول مصوب (به شرح پیوست که تایید شده به مهر دفتر هیات دولت است) اعمال میشود. جدول کارمزد خدمات حداکثر رقم، با ملاحظه حداقل کیفیت است. بدیهی است بانکها در ارتقای کیفیت و تقلیل نرخ با یکدیگر رقابت خواهند کرد. ماده ۱۵
- به منظور تنوع بخشی به روش‌ها و ابزارهای اعتباری، ساختار قراردادهای با نرخ سود شناور (Float) طراحی و ایجاد میشود. ۱
- تسهیلات مشارکت مدنی به واقع شناور است و سال به سال به میزان سود واقعی کسب میشود. ۲
- سود سپرده‌های سرمایهگذاری به واقع شناور است و سال به سال به میزان سود واقعی پرداخت میشود. ماده ۱۶
- حداکثر حق‌الوکاله سپرده‌های سرمایهگذاری برای بانکها سه درصد تعیین میشود. تبصره ۱
- بانکها باید رقم حق‌الوکاله را تعیین کنند. این رقم یکی از زمینه‌های رقابت بانکها خواهد بود. تبصره ۲
- رقم حق‌الوکاله میتواند برای بانکها و برای سپرده‌های مختلف (کوتاه مدت، ویژه و بلندمدت) متفاوت باشد، ولی نمی‌تواند از سه درصد فراتر باشد. ماده ۱۷
- پرداختی به سپرده گذاران براساس روش‌های زیر محاسبه میشود: ۱
- محاسبه سود قطعی براساس عواید دریافتی از تسهیلات (عقود مبادله و مشارکتی) و کسر حق‌الوکاله بانک. این رقم در پایان سال و براساس گزارشهای حسابرسی شده و قابل اتکا تعیین میشود. ۲
- پرداخت سود علیالحساب صرفاً در مواردی که بانک نسبت به محاسبه سود قابل وصول و پیشبینی عملیات و اقدامات اعتباری و سرمایهگذاری خود اقدام و میزان سودی که با حداکثر اطمینان محاسبه و به بانک مرکزی ارائه و تایید آن بانک را اخذ کند، مجاز است. پرداخت سود علیالحساب بدون طی این مراحل غیرمجاز است. ماده ۱۸
- با توجه به آثار گسترده نرخ تورم بر شاخص‌های اقتصادی، نیل به نرخ تورم هدف گذاری شده به عنوان هدف اصلی بانک مرکزی تعیین گردد. براساس نرخ تورم سال ۱۳۸۷، سایر سیاست‌ها مثل حمایت از صادرات و جایزه‌های صادراتی متناسب با نرخ تورم تنظیم میشود. ماده ۱۹
- رسوب منابع جاری قرض الحسنه که به عنوان منابع کوتاه مدت قرض الحسنه قابل منظور کردن است، میتواند صرف اعتبارات کوتاه مدت قرض الحسنه شود. ماده ۲۰
- سپرده قانونی بانکها نزد بانک مرکزی در سال ۱۳۸۷ به شرح زیر تعیین میشود: الف
- سپرده‌های قرضالحسنه جاری معادل بیست درصد ب
- سپرده‌های قرض الحسنه معادل ده درصد پ
- سپرده‌های سرمایهگذاری کوتاه مدت معادل هفده درصد ت
- سپرده‌های سرمایهگذاری یک ساله معادل هفده درصد ث
- سپرده‌های سرمایهگذاری دو و سه ساله معادل پانزده درصد ج
- سپرده‌های سرمایهگذاری چهارساله معادل سیزده درصد چ
- سپرده‌های سرمایهگذاری پنج ساله معادل یازده درصد ح
- سایر سپرده‌ها معادل بیست درصد ماده ۲۱
- منابع بانکها که به صورت سپرده قانونی نزد بانک مرکزی تودیع شده و پس از کاهش سپرده قانونی آزاد میگردد، در مرحله اول برای تسویه بدهی بانکها به بانک مرکزی اختصاص می‌یابد و در مرحله بعد توصیه میشود برای تامین اعتبار طرحهای تولیدی و سرمایهگذاری و سرمایه در گردش واحدهای تولیدی اختصاص می‌یابد. ماده ۲۲
- به منظور فراهم آوردن ابزار مناسب برای نقل و انتقالات و مبادلات روزانه مردم و کاهش اثرات افزایش نقدینگی ناشی از صدور چک‌های بین بانکی: ۱
- از ابتدای اردیبهشت سال ۱۳۸۷ طبق تصویبنامه هیات وزیران، ایران چک صرفاً توسط بانک مرکزی منتشر و هزینههای طراحی و چاپ آن توسط بانک مرکزی پرداخت میشود. در زمان تحویل ایران چک‌های مزبور به بانکهای تجاری و تخصصی صددرصد معادل ریالی آن توسط بانک مرکزی وصول میشود. ۲
- بانکها در صدور چک تضمینی، چک پول، چک مسافرتی و چک بین بانکی، معادل ریالی چک صادر شده را به سرفصل حساب‌های متفرقه (سایر) منتقل و آن را از منابع قابل پرداخت تسهیلات خود کسر می‌کنند. منابع مزبور صرفاً برای تسویه چک صادر شده و پرداخت معادل آن در زمان ارائه چک به بانک قابل مصرف خواهد بود. ماده ۲۳
- بانکها برای هر یک از فعالیت‌ها و خدمات خود، فهرست بازبینی (چک لیست) مدارک لازم برای انجام کار و همچنین مراحل انجام کار را تنظیم و به صورت عمومی در اختیار مشتریان قرار دهند. قبول درخواست مشتری و تشکیل پرونده منوط به ارائه مدارک طبق چک لیست است و پیشنهادهای فاقد مدارک کامل، به مشتری عودت میشود تا آن را کامل کند. برای هر یک از عقود و در هر یک از حدود اعتباری مشتریان، حداکثر زمان پاسخگویی حداکثر ۴۵ روز تعیین میشود. کاهش زمان میتواند به عنوان موضوع رقابت بانکها مطرح باشد. ماده ۲۴
- سقف فردی تسهیلات و تعهدات برای تصمیمگیری هیات مدیره هر بانک، معادل پنج درصد سرمایه پایه آن بانک تعیین میشود. تصویب تسهیلات مازاد بر آن سقف با مجوز بانک مرکزی مجاز خواهد بود. ماده ۲۵
- هر یک از بانکهای دولتی، غیردولتی و موسسات مالی و اعتباری موظفند گزارش وضعیت مالی و پولی خود، شامل شاخص‌های زیر را به صورت ماهانه و حداکثر تا روز پنجم ماه بعد به صورت عمومی منتشر کنند: ۱
- حجم کل سپرده‌ها ۲
- حجم کل اعتبارات ۳
- نسبت کفایت سرمایه ۴
- تعداد شعب (متمرکز آنلاین، عادی و سنتی) ۵
- سود حاصل (ترازنامه آزمایشی) ۶
- تعداد کارکنان ۷
- تعداد کارت بانک به تفکیک اعتباری و بدهی ۸
- درصد اعتبارات معوق ۹
- بدهی به بانک مرکزی ۱۰
- شاخص‌های متناسب با معرفی بانکداری الکترونیکی ۱۱
- آخرین رقم سود تقسیم شده برای سپرده گذاری (Dash Board) ماده ۲۶
- بانکها و موسسات مالی و اعتباری موظفند یک نسخه از هر یک از مصوبات اعتباری بالاتر از پنجاه میلیارد ریال را براساس ساز و کاری که با بانک مرکزی توافق می‌کنند به این بانک جهت تایید ارسال نمایند. شرط پرداخت اعتبارات بالای پنجاه میلیارد ریال توسط بانکها، اخذ تاییدیه لازم از بانک مرکزی میباشد. تبصره
- تصویب اعتبار برای هر یک از مشتریان براساس سوابق خوش حسابی و خوش قولی آنان و منوط به انجام اعتبارسنجی مشتری و احراز اعتباری است. اعتبار سنجی مشتریان با توجه به سطح تسهیلات دریافتی توسط بانک یا موسسات اعتبارسنجی (پس از تشکیل و استقرار آنها) انجام خواهد گرفت. یک نسخه از هر یک از مصوبات اعتباری بالاتر از ده میلیارد ریال به همراه گزارش اعتبارسنجی به بانک مرکزی ارسال میگردد. ماده ۲۷
- تاسیس و توسعه شرکتهای سرمایهگذاری بانکها مجاز نیست. شرکتهای سرمایهگذاری بانکها مجاز به افزایش سرمایهگذاری مستقیم در طرح‌ها و پروژه‌های اقتصادی و تولیدی نیستند. بانکها موظفند نسبت به فروش دارایی‌های ثابت و شرکتهای وابسته و تابع و سهام شرکتهای سرمایهگذاری در سال ۱۳۸۷ با رعایت آیین‌نامه واگذاری اموال مازاد و رعایت برنامه زمان بندی مورد تایید بانک مرکزی و وزارت اموراقتصادی و دارایی اقدام کنند. موارد استثنا با مجوز بانک مرکزی تعیین شده و موارد مزبور به همراه گزارش توجیهی بانک مرکزی هر سه ماه یک بار برای رئیس جمهور و کمیسیون اقتصاد ارسال میشود. ماده ۲۸
- توسعه شبکه بانکی ایران در خارج از کشور در قالب دفتر نمایندگی، شعبه، احداث بانک مستقل توسط یک یا چند بانک ایرانی یا با مشارکت بانکهای خارجی با مجوز بانک مرکزی مجاز و مورد تاکید است. تنظیم شبکه بانکی در نقاط مختلف دنیا با هماهنگی وزارت امورخارجه توسط بانک مرکزی انجام میشود. ماده ۲۹
- احداث شعب بانکهای خارجی یا احداث بانک در ایران با مشارکت سهامدار خارجی طبق مقررات بانک مرکزی مجاز است. ماده ۳۰
- برنامه فروش سهام بانکهای مشمول خصوصی سازی و همچنین احداث شعب بانکهای خارجی یا موسسات وابسته بانکی در ایران، با جدیت دنبال میشود و بانک مرکزی نسبت به صدور مجوزهای لازم در این زمینه اقدام مینماید. ماده ۳۱
- بانک مرکزی و بانکهای دولتی و غیردولتی در سال ۱۳۸۷، واقعیات و نقاط مثبت و سلامت نظام پولی و بانکی ایران در مجامع بین‌المللی و نشریات تخصصی و سمینارهای معتبر را منعکس می‌کنند. همچنین به منظور برقراری ارتباط در حوزه عملیات اجرایی و تخصصی و حرفه ای با مسئولان بانکها و موسسات مالی بین‌المللی، برنامهریزی و اقدام می‌کنند. هماهنگی امور به عهده بانک مرکزی است. ماده ۳۲
- بانک مرکزی، بانکها را برای طراحی و ارائه ابزارهای متنوع برای کاهش ریسک سرمایه گذاران همچون پوشش تغییرات نرخ ارز اعم از ارز به ریال یا ارزهای مختلف به یکدیگر و پوشش ریسک تغییرات نرخ سود، تشویق میکند. طرح‌ها و روش‌های مختلف براساس قانون عملیات بانکی بدون ربا تنظیم میشود و بانک مرکزی پس از تصویب کمیسیون اقتصاد استفاده از روش‌ها و ابزارهای جدید را ابلاغ مینماید. ماده ۳۳
- به منظور تنظیم بازار ارز، پیشبینی پذیرکردن نرخ ارز و کاهش ریسک سرمایه گذاران، پیش خرید ارز به صورت سلف انجام و ترتیبات آن توسط بانک مرکزی اعلام خواهد شد. ماده ۳۴
- بانک مرکزی بازار بین بانکی ریالی را برای انجام مبادلات عمده بین بانکها راه اندازی میکند. ماده ۳۵
- اتاق تسویه آنی (ساتنا) و انتقال‌های پولی برای مبادلات بانک به بانک (B2B) و مشتری به مشتری (C2C) از ۲۵ فروردین ماه به صورت کاملاً الکترونیکی راه اندازی میشود. ماده ۳۶
- بانکها موظفند ترتیباتی اتخاذ کنند که ارائه خدمات بانکی در روزهای آخر ماه با سایر ایام تفاوتی نداشته باشد. بانک مرکزی بر حسن اجرای این رویه نظارت خواهد کرد. ماده ۳۷
- با توجه به تصویب قانون مبارزه با پول شویی، بانک مرکزی نسبت به اجرای کامل آیین‌نامه مبارزه با پولشویی در بانکها پس از طی شدن مراحل قانونی و ابلاغ آن اقدام مینماید. بانکها موظفند نسبت به آموزش کارکنان و ترویج اجرای کامل این آیین‌نامه اقدام نمایند. ماده ۳۸
- بانکها با اصلاح مدیریت مالی خود، آمادگی خود را برای پذیرفتن و اعمال استانداردهای بال ۲ فراهم کنند. آموزش کارکنان، اصلاح نسبتهای مالی، افزایش کنترل‌های داخلی و مدیریت ریسک جامع (اعتباری بازار و عملیاتی) ملاک و مقدمات انجام کار خواهند بود. ماده ۳۹
- هر یک از بانکها نسبت به ایجاد واحد ارزیابی و تطبیق (Compliance department) اقدام کنند و تعهدات ارزی، قراردادها و تعهدات ریالی اعتباری، ضمانت نامه‌ها و هر نوع تعهدی را پس از بررسی و تایید این واحد از نظر انطباق با قوانین و مقررات و ضوابط قانونی و بانکی داخلی یا بین‌المللی انجام دهند. ماده ۴۰
- ضوابط صدور کارت اعتباری علاوه بر کارت بدهی در قالب دستورالعمل بانک مرکزی در چارچوب آیین‌نامه بانکداری الکترونیک در سال ۱۳۸۷ به مرحله اجرا در آید. ماده ۴۱
- بانک مرکزی از کلیه عواملی که منجر به سوءاستفاده از ابزارهای موجود در سیستم پولی میشود و امکان فرصت‌های آربیتراژ را توسعه می‌دهد، جلوگیری میکند. ماده ۴۲
- بانک مرکزی در سال ۱۳۸۷ حداکثر معادل پنجاه درصد جایگزینی اوراق موجود، اوراق مشارکت منتشر نموده و ابزارهای کاراتر و مناسب تر مدیریت بازار پول را طراحی و مورد بهره‌برداری قرار می‌دهد. دولت و دستگاه‌های دولتی در سال ۱۳۸۷ اوراق مشارکت در حد ضوابط خود، به شکل مشارکت واقعی صادر می‌کنند. سود اوراق مشارکت به میزان سود حاصل از طرحهای موضوع سرمایهگذاری بوده و فروش قبل از سررسید صرفاً در بازار بورس، قابل انجام است. ماده ۴۳
- بانکداری الکترونیک به عنوان اولویت اول در برنامه‌های اصلاح نظام خدمات پولی بانکی منظور میشود به نحوی که تا پایان برنامه چهارم توسعه امکان ارائه کلیه خدمات پولی بانکی در محیط الکترونیکی برای عموم مردم و فعالان اقتصادی فراهم شود و حداقل هفتاد درصد عملیات پولی بانکی به صورت الکترونیکی صورت پذیرد. براین اساس: ۱
- بانک مرکزی در انجام عملیات بانکداری الکترونیکی متولی سیاست گذاری، تعیین مقررات و استانداردهای بانکی، مدیریت تسویه بین بانکی، مدیریت و نظارت بر امنیت تبادل الکترونیکی عملیات بین بانکی (از قبیل شتاب، ساتنا و غیره) تمهید زیرساخت امضای الکترونیکی و گسترش فرهنگ به کارگیری خدمات پول الکترونیک میباشد. سایر امور بانکداری الکترونیک در حوزه‌های طراحی، اجرا و بهره‌برداری در حیطه مسئولیت هیات مدیره بانکها و شرکتهای خدمات الکترونیک بوده و خواهد بود. ۲
- بانکهای تجاری و تخصصی با رعایت حفظ یکپارچگی و سازگار بودن سیستم بانکداری براساس استانداردهای ابلاغی بانک مرکزی، لازم است توسعه بانکداری الکترونیک را به صورت Core banking شبکه ای برای کلیه خدمات بانکی تا پایان برنامه چهارم توسعه اقدام و عملیاتی نمایند. ۳
- تبیین و ترویج مفهوم بانکداری الکترونیک و تفاوت آن با خدمات پرداخت کارت‌های بدهی و اعتباری (دستگاه‌های ATM و POS) مورد توجه قرار می‌گیرد تا نظام بانکی آمادگی و توانمندی لازم برای ارائه انواع خدمات پولی و بانکی را به دست آورد. ۴
- گسترش بستر ثبت و مبادله هر نوع پول در بازار خدمات و بازرگانی کشور با توسعه خدمات پول الکترونیکی در سراسر بازار اقتصادی کشور مورد حمایت بانک مرکزی خواهد بود. ۵
- بانک مرکزی نظام کارت اعتباری و ایجاد سامانه مدیریت و هدایت به عنوان مرکز کنترل نظارت اعتبارات در نظام بانکی کشور را تنظیم و ابلاغ خواهد نمود. ۶
- بانک مرکزی مقررات راهبردی نظام کیف پول الکترونیک Cash Card به منظور استفاده در انواع پرداخت‌های خرد در بازار اقتصادی کشور را تدوین و پس از تصویب کمیسیون اقتصاد ابلاغ میکند. ماده ۴۴
- به منظور تسهیل امر توسعه بانکداری الکترونیکی در سال ۱۳۸۷ مجوز تاسیس دو بانک صددرصد الکترونیکی برای ارائه خدمات خرد بانکی به صورت غیرحضوری (Retail Banking) به داوطلبان صادر میشود. بانکهای مزبور مجاز به عمده فروشی (Whole Sale Banking) نبوده و به عنوان پیشتاز و الگوی بانکداری الکترونیکی برای مراجعات خرد فعالیت طراحی میشود. ماده ۴۵
- بانکها نسبت به کنترل و مراقبت در صدور و تحویل دسته چک با عنایت به سقف‌ها (حدود اعتباری) و مشخصه‌های (افراد دارای معوقه، چک برگشتی) متفاوت برای مشتریان مختلف دقت لازم را معمول دارند. پرویزداودی - معاون اول رئیس جمهور