تصویب شاخصهای ارزیابی علم و فناوری
شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه ۵۱۰ مورخ ۱۳۸۱/۱۰/۲۴، در اجرای بند ۶ وظایف این شورا، شاخصهای ارزیابی علم و فناوری را به این شرح تصویب کرد: مقدمه علم و فناوری زیربنای توسعه پایدار هر کشور محسوب میشود. از اینرو ارزیابی بخش علم و فناوری در سطح بینالمللی به عنوان فرایندی رو به رشد مورد توجه قرار گرفته است. تجارب ارزیابی از علم و فناوری در کشورهای دنیا متفاوت است، لیکن آنچه در بیشتر کشورها مشترک میباشد تعیین شاخصهای ارزیابی به منظور سنجش میزان رشد علم و فناوری است. این شاخصها معمولاً در گزارشهای سالانه سازمانها و مجلههای معتبر بینالمللی به منظور مقایسه و مشخص نمودن وضع علم و فناوری کشورها استفاده میشود. با توجه به گزارشهای بینالمللی و مطالعات و تجربیات مربوط به وضعیت علمی و پژوهشی کشور، عنوانهای شاخصهای ارزیابی علم و فناوری در دو سطح کلان و خرد و شاخصهای کیفی به شرح زیر تعیین میشود: الف
- شاخصهای کلان ارزیابی علم و فناوری (۱) -عنوانهای شاخصهای کلان ارزیابی علم و فناوری چگونگی ارزیابی بخش علم و فناوری کشور را به صورت کلی و فراتر از دستگاهها و سازمانهای مربوط به این بخش تعیین میکند. ارزیابی براساس این شاخصها باید روند عمومی بخش علم و فناوری کشور و موقعیت نسبی آن را در عرصه بینالمللی مشخص کند.
- - ارزیابی براساس شاخصهای مزبور در یک سال و نیز در یک برنامه توسعه انجام میشود. ۱
- شاخصهای انسانی (۲) ۲)- شاخصهای انسانی به تفکیک جنسیت (زن و مرد) میباشند. ۱ -۱ تعداد محققان در یک میلیون نفر جمعیت. ۱ -۲- تعداد کل شاغلان تحقیقاتی در یک میلیون نفر جمعیت. ۱ -۳- درصد محققان از کل شاغلان تحقیقاتی. ۱
- ۴ - درصد محققان مراکز دولتی از کل محققان. ۱
- ۵ - درصد شاغلان تحقیقاتی مراکز دولتی از کل شاغلان تحقیقاتی. ۱
- ۶- درصد محققان در بخشهای مختلف تحقیقات از کل شاغلان تحقیقاتی. ۱
- ۷ - درصد کارشناسان پژوهشی از کل شاغلان تحقیقاتی. ۱
- ۸ - درصد تکنیسینهای شاغل در تحقیقات از کل شاغلان تحقیقاتی. ۱
- ۹- تعداد شاغلان تحقیقاتی برحسب استان‌های کشور. ۱
- ۱۰- تعداد و درصد محققان برحسب رشته تخصصی. ۱
- ۱۱- درصد رشد تعداد محققان. ۱
- ۱۲- تعداد نیروهای پشتیبانی و خدماتی تحقیقات. ۲
- شاخصهای مالی ۲ -۱- کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲ -۲- درصد رشد اعتبارات تحقیقاتی (۳)
- - منظور از اعتبارات تحقیقاتی، اعتبارت تخصیص یافته و منظور از درآمدها و هزینههای تحقیقاتی، درآمدها و هزینههای تحقق یافته میباشد. ۲ -۳- درصد اعتبارات تحقیقاتی از تولید ناخالص ملی (GNP). ۲ -۴- درصد اعتبارات دولتی تحقیقات از بودجه عمومی دولت. ۲ -۵- درصد اعتبارات دولتی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲ -۶- درصد درآمدهای تحقیقاتی از کل هزینههای تحقیقاتی. ۲ -۷- درصد هزینههای تحقیقاتی از کل اعتبارات تحقیقاتی مصوب. ۲ -۸- درصد اعتبارات تحقیقات کاربردی و توسعهای از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲ -۹- درصد اعتبارات تحقیقات بنیادی از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲ -۱۰- درصد اعتبارات بخشهای مختلف تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی و رشد اعتبارات هر بخش. ۲ -۱۱- درصد اعتبارات پشتیبانی تحقیقات به تفکیک عمرانی و پرسنل دفتری خدماتی از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲ -۱۲- درصد هزینههای پرسنلی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲ -۱۳- کل هزینه مربوط به خرید و انتقال فناوری. ۲ -۱۴- کل درآمد حاصل از فروش و انتقال فناوری. ۳
- شاخصهای ساختاری ۳ -۱- تعداد مراکز تحقیقاتی. ۳ -۲- نسبت مراکز تحقیق و توسعه (۴) به کل مراکز تحقیقاتی.
- - منظور از مراکز تحقیق و توسعه و مراکز تحقیقات علمی مراکزی است که دارای مجوز رسمی میباشند. ۳ -۳- نسبت مراکز تحقیقات علمی به کل مراکز تحقیقاتی ۳ -۴- نسبت مراکز تحقیقاتی غیردولتی به کل مراکز تحقیقاتی. ۳ -۵- تعداد تفاهم نامههای اجرا شده به تفکیک ملی و بینالمللی. ۳ -۶- تعداد پایگاهها و شبکههای رایانهای اطلاعرسانی علمی و مرتبط با شبکههای اینترنت. ۳ -۷- نسبت مراکز تحقیقاتی در هر یک از گروههای تخصصی علمی (۵) به تفکیک.
- - منظور از گروههای تخصصی علمی گروههای هشتگانه شورای عالی برنامهریزی شامل گروههای فنی و مهندسی، علوم پایه، علوم انسانی، علوم تجربی، کشاورزی، پزشکی و هنر میباشد. ۳ -۸- نسبت مراکز تحقیقاتی دولتی در هر یک از گروههای تخصصی علمی. ۳ -۹- تعداد پارک‌ها و شهرکهای تحقیقاتی و فناوری. ۳ -۱۰- تعداد انجمنهای علمی. ۴
- شاخصهای عملکردی ۴ -۱- تعداد طرحهای تحقیقاتی مصوب و فعال (۱) به تفکیک بنیادی، کاربردی و توسعهای ۱)- منظور از طرح تحقیقاتی فعال، طرح تحقیقاتی تصویب شده، تامین اعتبار شده و در حال اجرا میباشد. ۴ -۲- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد استفاده قرار گرفته است. ۴ -۳- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به تفکیک بنیادی، کاربردی و توسعهای. ۴ -۴- درصد طرحهای تحقیقاتی بنیادی از کل طرحهای تحقیقاتی فعال. ۴ -۵- درصد طرحهای تحقیقاتی کاربردی و توسعه ای از کل طرحهای تحقیقاتی فعال. ۴ -۶- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی - ترویجی و علمی - پژوهشی ایرانی به تفکیک. ۴ -۷- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی خارجی. ۴ -۸- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایشهای معتبر علمی داخلی. ۴ -۹- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایشهای معتبر علمی خارجی. ۴ -۱۰- تعداد اختراعات و اکتشافات به ثبت رسیده. ۴ -۱۱- تعداد ارجاعات به مقالات علمی منتشر شده. ۴ -۱۲- تعداد کتب علمی تخصصی تالیف شده و انتشار یافته توسط دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی و ناشران معتبر علمی. ۴ -۱۳- تعداد قراردادهای خرید و انتقال فناوری. ۴ -۱۴- تعداد قراردادهای فروش و انتقال فناوری. ۵
- شاخصهای بهرهوری ۵-۱- نسبت تعداد مقالات منتشر شده به صد نفر محقق به تفکیک بندهای ۴ - ۶ تا ۴ - ۹ ۵-۲- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد محققان و شاغلان تحقیقاتی به تفکیک. ۵-۳- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد کل طرحهای تحقیقاتی پایان یافته. ۵-۴- نسبت تعداد محققان به تعداد مراکز تحقیقاتی. ۵-۵- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد مراکز تحقیقاتی. ۵-۶- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال به تعداد مراکز تحقیقاتی. ۵-۷- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال به صد نفر محقق. ۵-۸- نسبت کل اعتبارات تحقیقاتی به تعداد محققان. ۵-۹- نسبت کل اعتبارات تحقیقاتی به یک میلیون نفر جمعیت کشور و به کل جمعیت کشور. ۵-۱۰- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به طرحهای تحقیقاتی مصوب. ۵-۱۱- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد بهره‌برداری قرار گرفته به کل طرحهای تحقیقاتی مصوب. ب
- شاخصهای خرد ارزیابی علم و فناوری -عنوانهای شاخصهای خرد ارزیابی علم و فناوری، چگونگی ارزیابی دستگاهها و سازمانهای مربوط به بخش علم و فناوری و نحوه مقایسه آنها را با هم معین میکند. ارزیابی براساس این شاخصها باید در نهایت به رتبه بندی دستگاهها و سازمانهای موجود دراین بخش منجر شود. این شاخصها، دانشگاه، پژوهشگاه، مرکز تحقیقاتی، پژوهشکده، سازمان تحقیقاتی و گروه تحقیقاتی دارای تشکیلات مستقل را مورد ارزیابی قرار میدهد. ۱
- شاخصهای انسانی ۱-۱- تعداد محققان به تفکیک گروههای تخصصی و مدرک علمی. ۱-۲- تعداد کل شاغلان تحقیقاتی به تفکیک گروههای تخصصی. ۱-۳- تعداد کارشناسان پژوهشی. ۱-۴- تعداد تکنیسینهای شاغل در تحقیقات. ۱-۵- درصد شاغلان تحقیقاتی از کل کارکنان. ۱-۶- تعداد دانشجویان دوره‌های تحصیلات تکمیلی به تفکیک مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری. ۲
- شاخصهای مالی ۲-۱- کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۲- درصد اعتبارات دولتی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۳- درصد اعتبارات غیردولتی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۴- درصد کمک‌ها و درآمدهای تحقیقاتی از کل اعتبارات تحقیقاتی به تفکیک. ۲-۵- درصد اعتبارات تحقیقات کاربردی و توسعه ای از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۶- درصد اعتبارات تحقیقات بنیادی از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۷- درصد کل اعتبارات تحقیقاتی از کل اعتبارات. ۲-۸- درصد اعتبارات پشتیبانی تحقیقات به تفکیک عمرانی و پرسنل دفتری خدماتی از کل اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۹- درصد هزینههای پرسنلی از کل اعتبارات و از اعتبارات تحقیقاتی. ۲-۱۰- درآمد حاصل از فروش و انتقال فناوری. ۳
- شاخصهای ساختاری ۳-۱- تعداد تفاهم نامه‌ها با سایر مراکزعلمی و تحقیقاتی برای انجام برنامهها و پروژههای مشترک تحقیقاتی. ۳-۲- تعداد رشته‌ها و گروههای علمی - تحقیقاتی به تفکیک. ۳-۳- تعداد قطب‌های تحقیقاتی (کانون‌های عالی تحقیقی نمونه). ۳-۴- تعداد مراکز تحقیقاتی. ۳-۵- داشتن پایگاهها و شبکههای رایانه ای اطلاع رسانی علمی و ارتباط با شبکههای اینترنت. ۳-۶- تعداد کتابهای علمی و منابع اطلاع رسانی. ۳-۷- تعداد عناوین مجلات معتبر علمی داخلی و خارجی. ۳-۸- داشتن ارزیابی درونی منظم. ۴
- شاخصهای عملکردی ۴-۱- تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال. ۴-۲- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد استفاده قرار گرفته است. ۴-۳- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به تفکیک بنیادی، کاربردی و توسعه ای. ۴-۴- درصد طرحهای تحقیقاتی بنیادی از کل طرحهای تحقیقاتی فعال. ۴-۵- درصد طرحهای تحقیقاتی کاربردی و توسعه ای از کل طرحهای تحقیقاتی فعال. ۴-۶- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی - ترویجی و علمی - پژوهشی ایرانی به تفکیک. ۴-۷- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی خارجی. ۴-۸- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایشهای معتبر علمی داخلی. ۴-۹- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایشهای معتبر علمی خارجی. ۴-۱۰- تعداد اختراعات و اکتشافات به ثبت رسیده. ۴-۱۱- تعداد قراردادهای تحقیقاتی اجرا شده با سایر مراکز علمی به تفکیک داخل و خارج. ۴-۱۲- تعداد اعضای هیات علمی که در راهنمایی دانشجویان تحصیلات تکمیلی مشارکت دارند. ۴-۱۳- تعداد اعضای هیات علمی که در انجام تحقیقات در سایر مراکز علمی و تحقیقاتی داخلی و خارجی همکاری داشته‌اند. ۴-۱۴- تعداد اعضای هیات علمی و یا محققانی که برای انجام تحقیقات از سایر مراکز دعوت شدهاند. ۴-۱۵- تعداد کارگاههای علمی تخصصی برگزار شده ۴-۱۶- تعداد گردهماییهای علمی برگزار شده. ۴-۱۷- تعداد سخنرانی‌های علمی و جلسات مباحثه. ۴-۱۸- تعداد رتبه‌ها و افتخارات پژوهشی اخذ شده از جشنواره‌های علمی و پژوهشی ملی و بینالمللی. ۴-۱۹- تعداد عناوین کتب و نشریات علمی منتشر شده. ۴-۲۰- تعداد قراردادهای فروش و انتقال فناوری. ۵
- شاخصهای بهرهوری ۵-۱- نسبت تعداد مقالات منتشر شده به تعداد محققان ۵-۲- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد محققان و شاغلان تحقیقاتی به تفکیک. ۵-۳- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد کل طرحهای تحقیقاتی پایان یافته. ۵-۴- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال به تعداد محققان. ۵-۵- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به طرحهای تحقیقاتی مصوب. ۵-۶- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد بهره‌برداری قرار گرفته به کل طرحهای تحقیقاتی مصوب. ج
- شاخصهای کیفی ارزیابی علم و فناوری شاخصهای کیفی ارزیابی علم و فناوری، مولفه‌ها و مقولاتی از سامانه علم و فناوری ملی را مورد بررسی و پرسش قرار میدهد که تبیین کمی آنها دشوار یا غیر ممکن است. پاسخ به این پرسش‌ها باید به صورت تحلیلی و از طریق نظرخواهی از صاحبه نظران و مدیران علم و فناوری فراهم آید و نتایج ارزیابی براساس شاخصهای آماری را تکمیل کند. این شاخصها عبارتند از: ۱- میزان تطبیق تحقیقات انجام شده در کشور با هدف‌های برنامه‌های توسعه. ۲- فرآیند سیاستگذاری و تعیین راهبردهای علم و فناوری در کشور. ۳- کیفیت ساماندهی و سازماندهی ملی علم و فناوری. ۴- کیفیت نظام اطلاع رسانی علم و فناوری در کشور. ۵ - توسعه ارتباطات بینالمللی در زمینه علم و فناوری. ۶ - میزان استفاده از نتایج تحقیقات در کشور. ۷- گسترش فرهنگ و روحیه تحقیق در کشور و میزان اعتقاد به استفاده از تحقیق در برنامهریزیهای عمرانی و توسعهای. ۸- میزان مشارکت دانشمندان و محققان کشوردر تصمیم‌گیری امور مربوط به علم و فناوری. ۹- نحوه مصرف بودجه‌های تحقیقاتی در کشور. ۱۰- میزان ارائه خدمات و تسهیلات بخش دولتی در امور تحقیقاتی. ۱۱- کیفیت انتقال فناوری از خارج به داخل کشور و انجام تحقیقات تطبیقی به منظور بومی کردن آن. ۱۲- ارتباط بخش صنعت با مراکز تحقیقاتی (دانشگاهی و غیردانشگاهی). ۱۳- میزان گرایش به مراکز تحقیقاتی غیردولتی و روند توسعه کمی و کیفی آنها. ۱۴- کیفیت مدیریت مراکز تحقیقات. ۱۵- منزلت اجتماعی و رضایت شغلی دانشمندان و محققان. ۱۶- کیفیت مجلات علمی - پژوهشی کشور. ۱۷- کیفیت کتابهای علمی. ۱۸- کیفیت همایشهای علمی و امکانات و تجهیزات مربوط جهت برگزاری همایشها در سطح بینالمللی. ۱۹- میزان توجه به ایجاد راهکارهای مناسب جهت جذب نخبگان و کاهش مهاجرت آنان. تبصره کلیه دستگاههای اجرایی موظفند همکاری لازم را با هیات نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی شورای عالی انقلاب فرهنگی برای نیل به ارزیابی وضع فرهنگی، علمی، آموزشی و پژوهشی کشور و تهیه گزارشهای سالانه به عمل آورند. رئیس جمهور و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی- سید محمد خاتمی