آیین‌نامه حفاظت و مرمت یادمان‌های دفاع مقدس
مقدمه «هر دلی که برای حقیقت احترام قائل است، هر انسانی که برای معنویت، صفا و اخلاص و انسانیت ارزش قائل است، باید این طور مکان‌ها و خاطره‌ها را همیشه عزیز بدارد» (پاورقی ۱) یادمان‌های دفاع مقدس به عنوان بخشی از میراث فرهنگی کشور، زمینه ساز معرفی و درک حماسه و فرهنگ مقاومت، جهاد، ایثار و شهادت برای زائرین راهیان نور می‌باشد. با توجه به افزایش بازدید زائرین راهیان نور در سال‌های اخیر و گذشت چهار دهه از دوران دفاع مقدس و لزوم حفظ این آثار برای نسل‌های آینده، حفاظت و مرمت یادمان‌های دفاع مقدس امری بسیار مهم و ضروری است. حفاظت و مرمت اصولی یادمان‌های دفاع مقدس نیازمند نگرش صحیح و اقدامات تخصصی و فنی می‌باشد. لذا در این آیین‌نامه، ضوابط عمومی و اصول کلی حفاظت و مرمت یادمان‌های دفاع مقدس تدوین گردیده است. پاورقی ۱ - بیانات مقام معظم رهبری«مدظله‌العالی» در یادمان پادگان دوکوهه (۱۳۸۱/۰۱/۰۹) ماده ۱: هدف ۱
- ماندگار کردن یادمان‌های دفاع مقدس برای نسل‌های آینده. ۲
- ارتقاء سطح حفاظت از یادمان‌های دفاع مقدس. ماده ۲: منظور ۱
- مستندسازی، حفاظت و مرمت یادمان‌های دفاع مقدس. ۲
- یکپارچه سازی و ایجاد وحدت رویه در حفاظت و مرمت یادمان‌های دفاع مقدس. ۳
- جلوگیری از نابودی و تخریب و مرمت غیراصولی یادمان‌های دفاع مقدس. ماده ۳: سیاست ۱
- بهره گیری از توان و ظرفیت نیروهای مسلح، وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها و دستگاه‌های مرتبط با دفاع مقدس. ۲
- تقویت بنیه علمی و فنی حفاظت و مرمت یادمان‌های دفاع مقدس بر اساس ضوابط مربوط. ماده ۴: دامنه شمول ۱
- این آیین‌نامه در یادمان‌های دفاع مقدس لازم الاجرا است. ۲
- مسئولیت اجرای این آیین‌نامه با بهره برداران یادمان‌ها (که توسط ستاد مرکزی راهیان نور تعیین می‌شوند) می‌باشد. ۳
- مسئولیت نظارت بر حسن اجرای این آیین‌نامه با ستاد مرکزی راهیان نور کشور است. تبصره: هرگونه تغییر در تعداد یادمان‌ها در شمول این آیین‌نامه قرار می‌گیرد. ماده ۵: تعاریف و اختصارات ۱
- تعاریف ۱
- آثار دفاع مقدس: به هرگونه آثار ملموسِ منقول و غیرمنقول به جامانده از دوران دفاع مقدس که در حال حاضر در یادمان‌ها موجود است، مانند بناها، سنگرها، خاک ریزها، عوارض طبیعی، ادوات نظامی و... ۲
- یادمان دفاع مقدس: به مکانی گفته می‌شود که یک یا چند رویداد مهم نظامی، حماسی یا عملیاتی توسط رزمندگان ایران اسلامی در آنجا به وقوع پیوسته و یا یک یا چند شخصیت برجسته دفاع مقدس در آن محل به شهادت رسیده و مقصد کاروان‌ها و زائرین راهیان نیز می‌باشند. ۳
- زائر: به فرد یا افرادی گفته می‌شود که برای آشنایی با تاریخ حماسی و فرهنگی رزمندگان ایران اسلامی در دوره هشت سال دفاع مقدس، سیره و سبک زندگی شهدا و رزمندگان و بازدید از مناطق عملیاتی استان‌های مرزی و یادمان‌ها و سایر اماکن راهیان نور به صورت کاروانی یا انفرادی سفر می‌کنند. ۴
- طرح جامع: به مجموعه مطالعات، طراحی نقشه‌ها و برنامه‌های کلی سامان دهی و توسعه هر یک از یادمان‌های عملیاتی دفاع مقدس گفته می‌شود که توسط ستاد مرکزی راهیان نور کشور تدوین، تصویب و ابلاغ می‌گردد. ۵
- بهره بردار: به سازمان‌های نیروهای مسلح، سازمان‌های دولتی و غیردولتی که مدیریت، نگهداری و بهره‌برداری از یادمان (با تصویب شورای سیاستگذاری راهیان نور کشور) به آن دستگاه واگذار می‌شود. ۶
- حفاظت: فعالیتی تخصصی، فرهنگی و هنری، بر پایه مطالعات علمی و انسان شناسانه با لحاظ کردن احترام به بستر فرهنگی جهت افزایش ماندگاری آثار و آشکار نمودن پیام‌های تاریخی و هنری آثار است. ۷
- مرمت: مرمت عملی است که به منظور تداوم زمانی عمر آثار صورت می‌پذیرد. ۸
- نگهداری: مجموعه اقدامات به منظور طولانی تر کردن عمر آثار و حفظ ارزش‌های زیبایی شناختی و تاریخی آن‌ها. ۹
- عرصه: زمین و محلی که آثار روی آن واقع شده است. ۱۰
- محدوده: عبارت است از محیط پیرامونی عرصه که بر اساس ویژگی‌های آن در داخل حریم آثار تعین می‌شود. ۱۱
- حریم: به بخشی از اراضی اطراف آثار گفته می‌شود که بر اساس ضوابط قانونی و در راستای تداوم بقا، حفظ و کمال نفع از آن‌ها، توسط بنیاد در دو بخش حریم درجه یک و حریم درجه دو تعیین می‌شود. ۱۲
- حریم درجه یک: شامل محدوده ای از یادمان است که تحت تملک بنیاد است تا اولاً فضای عملیاتی و عوارض موجود یادمان حفظ شود و ثانیاً مقدار فضاهای مورد نیاز جهت خدمات و موزه طبیعی یادمان تامین گردد. ۱۳
- حریم درجه دو: شامل محدوده ای پیرامون حریم درجه یک است که بر اساس قوانین میراث فرهنگی برای آن ضوابط متناسب با آثار دفاع مقدس وضع و ثبت می‌گردد. ۱۴
- ضابطه: عبارت است از قوانینی که برای پیشگیری از خسارت‌های بالفعل و بالقوه به تمامیت آثار تدوین می‌شود. ۱۵
- پایش: عبارت است از نظارت و یا سرکشی به آثار برای مشاهده ی وضعیت و دگرگونی‌های احتمالی که ممکن است با گذر زمان در آن رخ دهد. ۲
- اختصارات ۱
- ستادکل: ستادکل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ۲
- بنیاد: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس ۳
- میراث: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ۴
- ستاد مرکزی: ستاد مرکزی راهیان نور کشور که زیرمجموعه ی بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس بوده و رئیس بنیاد نیز رئیس ستاد مرکزی راهیان نور کشور است. ۵
- قرارگاه: قرارگاه‌های رده‌های مربوطه یگان‌های بهره بردار (سپاه و بسیج، آجا، فراجا، دریایی و جهاد) ماده ۶: مستندات و قوانین ۱
- اساسنامه بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس ۲
- اساسنامه وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ۳
- ابلاغیه ریاست ستاد کل نیروهای مسلح شماره ۱۴۳۲۳۱/۱/۸۸، تاریخ ۱۳۹۵/۰۸/۱۲ «هرگونه تغییر کاربری اماکن، اراضی، ابنیه و آثار فیزیکی دفاع مقدس و هر اقدامی که موجب تغییر ماهیت آن‌ها گردد، منوط به اخذ مجوز کتبی از بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس می‌باشد». ۴
- آیین‌نامه حفظ، نگهداری و ثبت آثار ملی دفاع مقدس و تملک اراضی و اماکن و آثار فیزیکی مرتبط مصوب هیات امنای بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس (۱۳۹۵/۱۲/۰۵) ۵
- سند ملی راهیان نور کشور مصوب هیات امنای بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس (۱۳۹۶/۱۱/۲۶) ۶
- ماده ۱۰ نظام نامه اجرای قانون ۱۲ آبان ماه ۱۳۰۹ شمسی مصوب هیات وزرا، تاریخ ۲۸ آبان ماه ۱۳۱۱ ۷
- قانون مجازات اسلامی مصوب مجلس شورای اسلامی، تاریخ ۱۳۷۵/۳/۲ ۸
- آیین‌نامه حفاظت از میراث فرهنگی کشور مصوب شورای امنیت کشور، تاریخ ۱۳۸۱/۳/۲۸ ۹
- قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی - فرهنگی مصوب مجلس شورای اسلامی، تاریخ ۱۳۹۸/۰۴/۱۲ ماده ۷: ضوابط و مقررات عمومی حفاظت و مرمت ۱
- هرگونه ساخت و ساز، عملیات اجرایی، دخل و تصرف، تغییر در نما یا کالبد یا عوارض موجود عرصه و اعیان آثار که منجر به تخریب یا آسیب یادمان‌های دفاع مقدس گردد، ممنوع است و پیگرد قانونی دارد. تبصره ۱: مرمت، احیاء، ساماندهی و هرگونه اصلاح با هدف حفظ و احیای ارزش‌های فرهنگی و تاریخی آثار می‌بایست پس از تهیه طرح با اخذ مجوز از بنیاد صورت گیرد. تبصره ۲: حداکثر ارتفاع مجاز ساخت و ساز در داخل عرصه نباید از ارتفاع آثار تجاوز کند. ۲
- هرگونه تغییر کاربری و ساخت و ساز در حریم درجه یک باید بر اساس طرح جامع و مطابق با ضوابط اختصاصی بنیاد صورت گیرد. ۳
- هرگونه تغییر کاربری و ساخت و ساز در حریم درجه دو باید بر اساس ضوابط حریم آثار ثبت شده در میراث انجام پذیرد. ۴
- هر اقدامی که به گونه ای به بنیان عرصه و حریم درجه یک یادمان لطمه وارد سازد، ممنوع است. از قبیل حفر چاه آب و فاضلاب، احداث کانال، تاسیسات برقی، تردد ماشین آلات سنگین و نامتناسب، نصب دستگاه‌های لرزاننده، ایجاد کاربری‌های صنعتی و تجاری، هدایت آب‌های سطحی به سمت آثار و انباشت زباله. ۵
- تمامی سیم کشی‌ها، لوله کشی‌ها، تاسیسات و... می‌بایست به صورت روکار اجرا شده و از تخریب آثار برای عبور تجهیزات و تاسیسات جلوگیری به عمل آید. ۶
- طرح معماری، مصالح و نماهای واحدهای اطراف آثار در حریم درجه یک، باید متناسب با بافت فرهنگی و تاریخی مجموعه و سازگار و هماهنگ با اقلیم منطقه باشد و به تایید بنیاد برسد. ۷
- انجام رزمایش‌ها و تمرینات نظامی در محدوده آثار ممنوع است. ۸
- جهت جلوگیری از تعرض به آثار می‌بایست محدوده و حریم یادمان بر اساس طرح جامع، محصورسازی یا نشانه گذاری شوند. ۹
- ضوابط و مقررات اختصاصی و دستورالعمل حفاظت و مرمت هر یک از یادمان‌ها برابر این آیین‌نامه توسط بهره بردار تهیه و پس از تایید ستاد مرکزی قابل اجرا خواهد بود. ماده ۸: دستورات هماهنگی ۱
- در صورت ضرورت مرمت، تجدید نازک کاری و رنگ آمیزی آثار، بهره بردار یادمان می‌بایست جزئیات و نحوه اجرای آن را بر اساس طرح جامع یادمان به شکلی که اصالت فضا همچنان باقی بماند، انجام دهد. ۲
- پایش‌های سالانه از آثار و مقاومت سنجی سازه ای آن با هماهنگی بنیاد و بهره بردار یادمان، توسط وزارت میراث انجام گردد. ۳
- در راستای حفظ آثار و تهیه طرح‌های مرمت تخصصی، بهره بردار یادمان موظف است عوارض و تغییرات به وجود آمده حین یا پس از دوران دفاع مقدس در یادمان را شناسایی و گزارش آن را به بنیاد ارسال نماید. ۴
- در صورت نیاز به تجدید و بازسازی سازه‌های خاکی مانند سنگرها، خاک ریزها و...، بهره بردار یادمان موظف است از نیروی انسانی و تجهیزات سبک و یا ماشین آلات متناسب با آن یادمان استفاده کند. ۵
- در راستای پیشگیری از وارد شدن هرگونه خدشه یا آسیب به آثار یادمان، بهره بردار موظف است میزان تردد، حضور و اجتماع زائرین در محدوده اصلی آثار را متناسب با سرزمین و نوع آثار کنترل یا محدود نموده به گونه ای که حفاظت از آن‌ها تامین گردد. ۶
- بهره بردار یادمان ادوات، تجهیزات و ماشین آلات مرتبط با دفاع مقدس و آثار را به نحو مناسب مستقر، ثبت، حفظ، نگهداری و (در صورت لزوم) مرمت نماید. تبصره ۱: برای تجهیزاتی که هویت آن‌ها به محل قرارگیری آن وابسته است می‌بایست در همان محل مورد حفاظت و نگهداری قرار گرفته و از جابه جایی آن خودداری شود. تبصره ۲: ادوات نظامی آسیب پذیر یا مخاطره آمیز می‌بایست محصور و حفاظت شوند و در صورت لزوم تابلوها و علائم هشدار دهنده در مجاورت آن‌ها نصب گردد. ۷
- سرزمین‌های نبرد داخل حریم یادمان می‌بایست به همان شکل به جا مانده از دوران دفاع مقدس حفظ شود. ۸
- بهره بردار برای حفظ و نگهداری آثار باقی مانده از دوران دفاع مقدس در یادمان‌ها، از جمله سنگرها، خاک ریزها، دست نوشته، یادگاری و هر آنچه نشانی از آن دوران دارد، اقدامات لازم را انجام دهد. ۹
- در راستای حراست از محیط زیست و حفظ و تقویت پوشش گیاهی حریم یادمان، بهره بردار موظف است بر اساس طرح جامع و با کمک دستگاه‌های مربوطه در استان اقدامات لازم را انجام دهد. ۱۰
- بهره بردار موظف است در خصوص انجام عملیات پاک سازی و مین زدایی محدوده و حریم درجه یک یادمان توسط وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و با هماهنگی ستاد مرکزی، پیگیری و هماهنگی لازم را انجام دهد. ۱۱
- در صورت بروز خسارت (در اثر حوادث طبیعی) به آثار دفاع مقدس در یادمان، بهره بردار موظف است با همکاری متولیان امر در استان و دیگر دستگاه‌های مربوطه، اقدامات پیشگیرانه و مقابله ای را انجام داده و مراتب را به قرارگاه مربوطه و ستاد مرکزی اطلاع دهد. ۱۲
- مسئولیت حفاظت فیزیکی از آثار دفاع مقدس در یادمان‌ها با بهره بردار است که می‌بایست با اتخاذ تدابیر و تمهیدات لازم و هماهنگی با یگان‌ها و دستگاه‌های مربوطه در استان این ماموریت را انجام دهد. ماده ۹: این آیین‌نامه در ۹ ماده و ۵ تبصره در تاریخ ۱۴۰۰/۱۱/۲۴ به تصویب هیات امنای بنیاد رسید و از تاریخ تصویب لازم الاجرا است. رئیس ستادکل نیروهای مسلح و رئیس هیات امنای بنیاد - سرلشکر پاسدار محمد باقری