آییننامه جامع برگزاری مسابقات طراحی معماری و شهرسازی
شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه ۵۱۳ مورخ ۱۳۸۱/۱۲/۲۰ به پیشنهاد فرهنگستان هنر، آییننامه جامع برگزاری مسابقات طراحی معماری و شهرسازی را به این شرح تصویب کرد: مقدمه نظر به اهمیت ترویج مسابقات طراحی معماری و شهرسازی در ایجاد رقابت سالم میان طراحان معماری و شهرسازی و رشته‌های وابسته، ایجاد شور و نشاط علمی در جامعه معماران و شهرسازان، ارتقای فرهنگ عمومی در زمینه معماری و شهرسازی، فراهم آوردن عرصه مناسب برای معرفی استعدادهای تازه و ناشناخته، فرصت انتخاب طرح‌های بهتر و در نتیجه نیل به معماری و شهرسازی ای کارآمد و بهینه و متناسب با فرهنگ، اقلیم، و محیط زیست، نیل به بهره وری بیشتر در بناها و مجتمع‌های زیستی و تخصیص بهتر منابع مالی کشور و همچنین نظر به ضرورت سامان یابی و قانونمندی مسابقات طراحی معماری و شهرسازی، این آییننامه تهیه و تنظیم شده است. این آییننامه برای کلیه دستگاه‌ها و اشخاص حقیقی و حقوقی در بخش‌های دولتی و غیردولتی که به برگزاری مسابقه اقدام کنند، در حدودی که شرح آن ذکر خواهد شد لازم الاجراست. دستورالعمل تفصیلی در هر مورد در چارچوب آییننامه حاضر توسط دستگاه ذیربط تدوین و ابلاغ خواهد شد. همچنین شرح و تبیین مفاد آییننامه حاضر توسط فرهنگستان هنر تهیه و ابلاغ خواهد شد و در حکم پیوست این آییننامه خواهد بود. بخش ۱. تعاریف الف
- انواع مسابقه هرگاه یکی از خدمات مرتبط با مجموعه فعالیت‌های طراحی معماری و شهرسازی و رشته‌های وابسته، اعم از طراحی اجمالی (تهیه ایده طرح)، یا طراحی تفصیلی معماری و شهرسازی (از قبیل تهیه طرح کامل مرحله اول از مجموعه خدمات مهندسان مشاور) به دو یا چند کارشناس معماری یا شهرسازی یا رشته‌های وابسته ارجاع گردد، تا از میان نتایج فعالیت آنان بهترین نتیجه برگزیده شود «مسابقه طراحی معماری و شهرسازی» رخ داده است؛ اعم از آن که این عنوان در مسابقه قید شود یا نشود؛ برگزارکننده یا تامین کننده هزینه‌های طرح اصلی یا هزینه‌های مسابقه در زمره بخش دولتی باشد یا غیردولتی؛ شرکت کنندگان در مسابقه اشخاص حقیقی باشند یا حقوقی؛ و صلاحیت کارشناسی شرکت کنندگان در موضوع مسابقه به تایید دستگاه‌های ذیربط رسیده یا نرسیده باشد. منظور از «طراحی معماری و شهرسازی و رشته‌های وابسته» در این آییننامه کلیه فعالیت‌ها و حوزه‌های مربوط به تهیه طرح معماری داخل و خارج بناها و فضاهای باز، معماری داخلی، طراحی شهری، تهیه طرح مرمت بناها و بافت‌های تاریخی، طراحی باغ و منظر و مانند اینها، تا پیش از مرحله اجرای عملیات ساختمانی آنهاست. در این آییننامه از این پس «مسابقه طراحی معماری و شهرسازی» به اختصار «مسابقه» خوانده می‌شود. مسابقه به اعتبارهای مختلف به شرح ذیل دسته بندی می‌گردد. در عمل، هر مسابقه حاصل ترکیبی از انواع دسته‌های مختلف با یکدیگر خواهد بود (مثلاً مسابقه ای که برای طراحی اجمالی به شیوه دعوتی و دو مرحله ای برگزار گردد، ترکیبی از انواع «۱-۱»، «۲-۴»، و «۳-۲» است). ضوابط تفصیلی هر یک از انواع مسابقه طی دستورالعمل‌هایی، که به منزله پیوست آییننامه حاضر خواهد بود، تعیین خواهد گردید. ۱- مسابقه از لحاظ محتوای آن بر دو نوع است: نوع ۱-۱. مسابقه طراحی اجمالی: مسابقه ای است که برای دست یافتن به انگاره‌ها و ایده‌های برتر طراحی در موضوعی معین انجام گیرد و نتیجه آن در حد طرح‌های اجمالیِ بیان کننده ایده طرح باشد. نوع ۱-۲. مسابقه طراحی تفصیلی: مسابقه ای است که برای دست یافتن به طرح مقدماتی در موضوعی معین انجام گیرد، و نتیجه آن، علاوه بر ایده طرح، مبین عناصر طرح، روابط آنها با یکدیگر و با محیط و زمین باشد، به نحوی که بر اساس آن بتوان طرح را به تمامت دریافت و نقشه‌های جزئیات اجرایی را بر مبنای آن تهیه کرد. حدود این طرح‌ها از نوع طرح‌هایی است که از فعالیت‌های قسمت دوم از مرحله اول خدمات مهندسان مشاور معمار و شهرساز، مطابق ضوابط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، حاصل می‌گردد. ۲- مسابقه از لحاظ نوع و دامنه شرکت کنندگان بر چهار نوع است: نوع ۲-۱. مسابقه آزاد ملی: مسابقه ای است که محدودیتی برای شرکت کنندگان نداشته باشد و همه جامعه اهل فن را در سطح ملی دربرگیرد. نوع ۲-۲. مسابقه آزاد بین‌المللی: مسابقه ای است که محدودیتی برای شرکت کنندگان نداشته باشد و علاوه بر سطح ملی، جامعه اهل فن را در همه یا بعضی از کشورهای دیگر دربرگیرد. نوع ۲-۳. مسابقه محدود: مسابقه ای است که دامنه شرکت کنندگان آن به گروهی خاص از اهل فن (مثلاً از نظر محل اقامت، تجربه یا تخصص ویژه، و یا تعداد شرکت کنندگان) محدود باشد. نوع ۲-۴. مسابقه دعوتی: نوعی از مسابقه محدود است که شرکت کنندگان آن به تعدادی از اهل فن که برگزارکننده از آنها کتباً دعوت می‌کند محدود باشد. ۳- مسابقه از لحاظ مراحل و نحوه داوری بر دو نوع است: نوع ۳-۱. مسابقه یک مرحله ای: مسابقه ای است که داوری آن در یک مرحله صورت گیرد. نوع ۳-۲. مسابقه دومرحله ای: مسابقه ای است که داوری آن در دو مرحله صورت گیرد؛ در مرحله اول تعدادی از طرح‌های برتر انتخاب شود، صاحبان این طرح‌ها در مرحله دوم به رقابت بپردازند، و انتخاب برنده اول و رده بندی سایر شرکت کنندگان در مرحله دوم انجام گیرد. ب. اصطلاحات
- برگزارکننده: شخص حقیقی یا حقوقی، دولتی یا غیردولتی است که مسابقه را برگزار می‌کند و متولی برگزاری آن در چارچوب این آییننامه، و مسئول اصلی مسابقه در مقابل شرکت کنندگان و قانون است.
- مدیر: شخص حقیقی متخصصی است که برگزارکننده وی را برای برنامه‌ریزی و مدیریت برگزاری مسابقه انتخاب می‌کند و از آغاز تا پایان مسابقه، مدیریت آن را بر عهده دارد و رابط اصلی بین برگزارکننده و شرکت کنندگان و عموم است.
- مشاور: شخص حقیقی یا حقوقی متخصصی است که عنداللزوم برای برنامه‌ریزی و برگزاری مسابقه، طرف مشورت مدیر قرار می‌گیرد، و مدیر را در تهیه متن‌های فنی مسابقه، مانند برنامه معماری، یاری می‌کند.
- جامعه شرکت کنندگان: مجموعه اشخاص حقیقی یا حقوقی است که بنا بر قوانین و ضوابط مسابقه، مجاز به شرکت در مسابقه شناخته می‌شوند، ولو عملاً در مسابقه شرکت نکنند؛ یعنی جامعه شرکت کنندگان بالقوه.
- شرکت کننده: شخص حقیقی یا حقوقی داوطلبی است که مطابق شرایط مندرج در برنامه مسابقه برای شرکت در آن مسابقه پذیرفته می‌شود.
- داور: داور مسابقه شخص باصلاحیتی است که برگزارکننده وی را طی حکمی به عضویت در هیات داوری منصوب می‌کند.
- هیات داوری: هیئتی متشکل از داوران است که نتیجه مسابقه با داوری ایشان تعیین می‌شود.
- محصول مسابقه: موادی است که شرکت کنندگان به عنوان نتیجه اصلی فعالیت خود در مسابقه به دبیرخانه مسابقه تحویل می‌دهند و داوری مسابقه در میان آنها صورت می‌گیرد (مانند متن، نقشه، نمونک، پرونده رایانه ای، یا ترکیبی از آنها). محصول یا محصولات مسابقه در این آییننامه اختصاراً «محصول» یا «محصولات» خوانده می‌شود.
- دبیرخانه مسابقه: محل اداره کلیه امور مربوط به مسابقه است، که برگزارکننده آن را در اختیار مدیر قرار می‌دهد. دبیرخانه مسابقه در این آییننامه اختصاراً «دبیرخانه» خوانده می‌شود.
- دبیرخانه دائمی مسابقات معماری و شهرسازی: دبیرخانه ای است که برای رسیدگی به امور مسابقات معماری و شهرسازی و نظارت بر آنها تشکیل می‌شود. دبیرخانه دائمی مسابقات معماری و شهرسازی در این آییننامه اختصاراً «دبیرخانه دائمی» خوانده می‌شود.
- هیات رسیدگی به اختلافات مسابقات معماری و شهرسازی: هیئتی است که حکمیت نهایی را در اختلافات احتمالی میان برگزارکننده و شرکت کننده بر عهده دارد. هیات رسیدگی به اختلافات مسابقات معماری و شهرسازی در این آییننامه اختصاراً «هیات رسیدگی به اختلافات» خوانده می‌شود.
- اصطلاحاتی که در این آییننامه تعریف نشده، مطابق تعاریف مندرج در بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور به کار رفته است. بخش ۲. ضوابط ماده ۱. هر گاه شخصی حقیقی یا حقوقی، در بخش دولتی یا غیردولتی، تصمیم به برگزاری مسابقه بگیرد، اعم از آن که مسابقه در آن طرح اجباری یا اختیاری باشد، به محض اعلان عمومی مسابقه مشمول این آییننامه و ملتزم به مراعات آن می‌گردد. شرح هریک از مواد به تفکیک موضوع توسط فرهنگستان هنر تهیه و بدین آییننامه پیوست خواهد شد. ماده ۲. هر مسابقه باید روندی معین و تعریف شده داشته باشد؛ و مسابقه از ابتدا مطابق روند پیش‌بینی شده برنامه‌ریزی و اجرا شود. ماده ۳. لازم است کلیه تصمیمات اصلی که مطابق روند مسابقه گرفته می‌شود کتباً ثبت گردد. این اسناد در زمره اسناد رسمی مسابقه تلقی می‌گردد. از مهم ترین این اسنادْ حکم کتبی انتصاب مدیر مسابقه، قرارداد مدیریت مسابقه، صورت‌جلسه یا مکاتبات منجر به تعیین و اعلان نوع مسابقه، آگهی‌های مسابقه، برنامه مسابقه، احکام انتصاب داوران، صورت مذاکرات جلسات هیات داوری، مشخصات شرکت کنندگان، مشخصات دقیق طرح‌های برنده همراه با نسخه ای از محصولات است. ماده ۴. هر مسابقه باید دارای ارکانی مشتمل بر برگزارکننده، مدیر و هیات داوری باشد. کلیه ارکان باید به عموم جامعه شرکت کنندگان معرفی شوند. ماده ۵. کلیه مسئولیت‌های مسابقه، از جمله مسئولیت‌های ناشی از این آییننامه، قوانین ذیربط، مندرجات آگهی و برنامه مسابقه اصالتاً بر عهده برگزارکننده است. با انتخاب مدیر، این مسئولیت‌ها در حدود وظایف و قرارداد میان مدیر و برگزارکننده، وکالتاً به مدیر منتقل می‌گردد؛ و تغییر مدیر رافع مسئولیت‌های اصلی برگزارکننده نیست. ماده ۶. مدیر و داوران باید دارای تحصیلات عالی در رشته معماری، شهرسازی، یا رشته‌های وابسته، و دانش و تجربه ای متناسب با سطح و وسعت مسابقه باشند. ماده ۷. نتیجه داوری با رای داور یا آرای اکثریت مطلق اعضای هیات داوری تعیین می‌شود. ماده ۸. مدیر نمی‌تواند داور یا عضو هیات داوری باشد؛ اما شرکت او در جلسات هیات داوری، بدون داشتن حق رای، مجاز است. ماده ۹. شرکت شخص برگزارکننده یا مدیر موسسه برگزارکننده؛ مدیر؛ مشاور مدیر؛ دستیاران مدیر؛ داور؛ موسسه یا شرکتی که داور مدیرعامل، عضو هیات مدیره، سهامدار یا در زمره کارکنان آن باشد، و بستگان درجه اول و دوم داور در مسابقه ممنوع است. ماده ۱۰. هر مسابقه، به جز مسابقات دعوتی (نوع «۲ -۴»)، باید از طریق آگهی به اطلاع عموم جامعه شرکت کنندگان برسد. آگهی مسابقه باید حاوی اطلاعات کافی و دقیق درباره مسابقه در کم ترین عبارات ممکن باشد. شرایط و نحوه شرکت در مسابقه، و نحوه عرضه محصولات باید به وضوح در آگهی قید شود. ماده ۱۱. مدیر باید یک نسخه از هر آگهی را برای دبیرخانه دائمی ارسال کند. ماده ۱۲. در مسابقات نوع «۲ -۴» آگهی مسابقه به صورت دعوت نامه برای تعدادی از اهل فن فرستاده می‌شود. مدیر باید یک نسخه از هر دعوت نامه را برای دبیرخانه دائمی ارسال کند. ماده ۱۳. هر مسابقه باید دارای برنامه ای مکتوب، جامع، موجز، و گویا باشد. در برنامه، خواسته‌ها و نیازهای برگزارکننده، از جمله نوع مسابقه، موضوع طرح، هدف مسابقه، برنامه محتوایی و کالبدی، برنامه زمانی، جوایز و مانند اینها، متناسب با نوع مسابقه و به شرحی که خواهد آمد، تعیین و معرفی می‌شود. ماده ۱۴. هر مسابقه باید جوایزی معین داشته باشد. جوایز مسابقه باید در آگهی مسابقه به اطلاع عموم جامعه شرکت کنندگان رسانده شود. تعهد برگزارکننده به عقد قرارداد ادامه کار با برنده می‌تواند مکمل بعضی از جایزه‌ها باشد، اما در هیچ صورتی جانشین جوایز هیچ یک از رتبه‌ها نمی‌گردد. به علاوه، ممکن است در برخی از مسابقات، به تفصیلی که در آیین‌نامه‌های ذیربط خواهد آمد، عقد قرارداد ادامه کار با برنده اول اجباری باشد. در آن صورت نیز عقد این قرارداد کفایت از اعطای جایزه اعلام شده نخواهد کرد. م -اده ۱۵. ممکن است برگزارکننده در برخی از مسابقات، به تفصیلی که در آیین‌نامه‌های ذیربط خواهد آمد، علاوه بر اعطای جایزه به برندگان، قسمتی از هزینه طرح‌های برنده یا شرکت کننده یا تمامی هزینه‌ها را، در حدودی که در آگهی اعلان می‌کند، متقبل شود. در این صورت، عمل به مفاد آگهی در موعد مقرر جزو تعهدات قانونی برگزارکننده خواهد بود. پرداخت هزینه شرکت در مسابقه به راه یافتگان به مرحله دوم در مسابقات دو مرحله ای (نوع «۳-۲»)، به شرحی که خواهد آمد، الزامی است. م -اده ۱۶. اعلان مسابقه به معنای تعهد برگزارکننده به حقوقی است که این آییننامه و سایر قوانین و آیین‌نامه‌های ذیربط برای شرکت کننده به رسمیت شناخته‌اند. همچنین، ارسال درخواست نامه شرکت در مسابقه به معنای پذیرش تعهداتی است که در صورت تایید صلاحیت شرکت در مسابقه به موجب این آییننامه و سایر قوانین و آیین‌نامه‌های ذیربط بر ذمه شرکت کننده واقع می‌گردد. ماده ۱۷. مدیر مسابقه در مدت تصدی این سمت متولی و مسئول قانونی مراعات و احقاق حقوق کلیه ارکان مسابقه، شرکت کنندگان، و سایر کسانی است که ممکن است حقوق ایشان به نحوی به مسابقه مربوط شود. ماده ۱۸. در صورتی که درباره نحوه اجرای مسابقه یا مراعات حقوق ارکان مسابقه، شرکت کنندگان، یا سایر اشخاص ذیربط، میان ایشان و مدیر اختلافی بروز کرد و از طریق مذاکره و توضیح حل و فصل نشد، موضوع به حکمیت ارجاع می‌شود. حکمیت در اختلاف بین خود ارکان، و یا اختلاف بین ارکان و شرکت کنندگان یا سایرین در هر موضوع و هر عنوان در چارچوب امور مسابقه بر عهده هیات رسیدگی به اختلافات است. رای این هیئت، فصل الخطاب خواهد بود و حجیت قانونی خواهد داشت. بخش ۳. فواید و مضارّ مسابقه اگرچه برگزاری مسابقه نوعاً مفید شناخته می‌شود، برگزار کردن مسابقه معماری و شهرسازی و شرکت کردن در آن، مانند سایر امور، برای برگزارکننده و شرکت کننده دارای فواید و مضاری است که لازم است پیش از تصمیم‌گیری به آنها توجه شود. این نکات خصوصاً برای آن دسته از مالکان و کارفرمایانی که برگزاری مسابقه برای طرح‌های آنان مطابق مقررات، اجباری نیست شایان توجه است. مقصود از کارفرما در این متن، مالکِ طرح یا هر کسی است که بنا بر قانون دارای اختیارات مالک است.
- فواید و مضارّ مسابقه برای کارفرما ۱-۱. فواید مسابقه برای کارفرما:
- با برگزاری مسابقه، کارفرما ایده‌ها یا طرح‌های بهتری در اختیار خواهد داشت. به عبارت دیگر، به جای اتکا به توانایی‌های یک کارشناس، از توانایی‌های کارشناسان متعددی بهره می‌گیرد، و از نتیجه فعالیت‌های آنان بهترین را برمی گزیند.
- مسابقه ذاتاً به خلاقیت کمک می‌کند، و حتی طراح یا محققی واحد ممکن است در مسابقه، خلاقیت بیشتری از خود بروز دهد تا در ارجاع عادی کار. در نتیجه کارفرما از طرح‌هایی خلاقانه تر برخوردار می‌گردد.
- کارفرما، به ویژه کارفرمای طرح‌های عمومی، سرنوشت طرحی را که به همه یا تعداد زیادی از افراد جامعه مربوط می‌شود به دست کارشناس واحدی نمی‌سپارد، بلکه اجازه می‌دهد همه نیروهای خلاق آن جامعه در ایجاد آن طرح مشارکت کنند.
- با برگزاری مسابقه، موضوع طرح در سطح عموم مطرح می‌شود، و طبعاً به آشنایی بیشتر عموم با طرح و دستگاه کارفرما می‌انجامد.
- مسابقه چون دامنه انتخاب را گسترش می‌دهد، بر احتمال رسیدن به طرح بهینه می‌افزاید. در نتیجه مآلاً از هزینه‌های اجرای طرح، و نیز هزینه‌های جاری طرح پس از اجرا می‌کاهد.
- درگیری در مسابقه، کارفرما را به تامل بیشتر درباره اهداف و مشخصات طرح، و نیازها و خواسته‌های خود وامی دارد.
- درگیری در مسابقه، برخورد با ایده‌های گوناگون و آشنایی با نحوه نقد و داوری، بر دانش و بینش کارفرما در زمینه معماری و شهرسازی می‌افزاید. ۱-۲. مضارّ مسابقه برای کارفرما: مضارّ مسابقه برای کارفرما غالباً ذاتی مسابقه نیست و از بی تجربگی کارفرما و مدیر مسابقه، و بی دقتی در انتخاب داوران نشات می‌گیرد و لذا قابل رفع است. مهم ترین این مضّار عبارتند از:
- مسابقه مسیر دسترس کارفرما به نتیجه مطالعه یا طراحی را دورتر و پیچیده تر می‌کند.
- مسابقه از امکان مذاکره مستقیم کارفرما با کارشناس، و در نتیجه آشنایی نزدیک آنان با هم و لمس نیازها و محدودیت‌ها و امکانات و توانایی‌های یکدیگر می‌کاهد.
- مسابقه بر هزینه‌های اولیه طرح می‌افزاید.
- ممکن است برنده مسابقه، خصوصاً در مسابقه نوع «۲-۴»، فاقد توانایی کافی برای ادامه کار باشد. در این صورت بر مشکلات پیشبرد طرح افزوده می‌شود.
- برگزاری مسابقه معمولاً بر زمان مرحله طراحی یا مطالعات می‌افزاید.
- برگزاری مسابقه، کارفرما را مقید به قوانینی می‌کند که در حالت عادی التزامی به آنها ندارد. از آن جا که گاه کارفرمایان در اجرای مسابقات محدودیت مالی دارند، و یا با مسائل خاص اقتصادی در این حوزه کارشناسی آشنا نیستند، جوایزی که پیش‌بینی می‌کنند با نوع طرح و حجم فعالیت‌های لازم متناسب نیست. ازاین رو کارشناسان زبده ممکن است به سبب هزینه بری و زمان بری مسابقه، به شرکت در آن تمایل نشان ندهند و در نتیجه کارفرما از فواید مسابقه در رسیدن به طرح بهینه محروم گردد.
- مسابقه ممکن است به عرصه رقابت در هنرنمایی ظاهری بدل گردد و داوران و شرکت کنندگان از کارآیی و وجوه اقتصادی طرح، سادگی و سلامت آن غفلت کنند. در نتیجه، کارفرما که احتمالاً با قراردادی عادی می‌توانست به طرحی معقول برسد، ممکن است با مجموعه ای از طرح‌های به ظاهر زیبا اما فاقد کارآیی و بهره وری مواجه گردد.
- فواید و مضارّ مسابقه برای کارشناس ۲-۱. فواید مسابقه برای کارشناس:
- مسابقه به کارشناسان خوش استعداد اما گمنام، که در اوضاع عادی فاقد امکان رقابت با کارشناسان نامی اند، فرصت می‌دهد در عرصه خلاقیت حضور یابند و خود را معرفی کنند.
- مسابقه فرصتی برای ابراز خلاقیت و ارزیابی خود در رقابت با دیگر کارشناسان در اختیار کارشناس قرار می‌دهد.
- مسابقه فرصتی برای کاریابی در اختیار کارشناس می‌گذارد.
- مسابقه فرصتی برای بردن جایزه، و شهرت و تبلیغ در اختیار کارشناس می‌گذارد.
- مسابقه کارشناس را در مدتی کوتاه با مجموعه ای از ایده‌ها و روش‌های گوناگون در پاسخ گویی به یک مسئله آشنا می‌کند و بر مهارت و دایره اطلاعات او می‌افزاید.
- مسابقه کارشناس را با جامعه اهل حرفه آشناتر و مانوس تر می‌سازد. ۲-۲. مضارّ مسابقه برای کارشناس:
- اگر کارشناس در مسابقه برنده نشود، معمولاً عواید غیرمادی او از مسابقه چندان نیست که هزینه‌های او برای مسابقه را جبران سازد. در نتیجه، شرکت در مسابقه، برای کارشناس متضمن مخاطره است.
- فواید و مضارّ مسابقه برای عموم ۲-۳. فواید مسابقه برای عموم:
- مسابقه عرصه ای برای بروز استعدادهای تازه در اختیار عموم می نهد.
- چون داوران مستقل از کارفرمایند، در داوری خود بیشتر منافع عموم را لحاظ می‌کنند.
- چون مسابقه امکان نیل به طرح‌های بهتر، یعنی کارآمدتر و اقتصادی تر، را فراهم می‌سازد، از هزینه‌های مادی و معنوی جامعه، خصوصاً در بلندمدت، می‌کاهد.
- قرار گرفتن در معرض قضاوت داوران و نیز جامعه اهل اندیشه و حرفه و عموم مردم، کارفرما و کارشناسان را به سمت تصمیمات سنجیده تر و عاقلانه تر و ترجیح دادن منافع عمومی بر منافع خصوصی و منافع درازمدت بر منافع کوتاه مدت سوق می‌دهد.
- مسابقه موجب می‌شود موضوعی که در وضع عادی در محدوده میان کارفرمایان و کارشناسان می‌گذرد، در سطح عموم مطرح شود؛ و در نتیجه دانش و فرهنگ عمومی درباره معماری و شهرسازی را ارتقا می‌بخشد.
- برگزاری مسابقه، نوعی تمرین در تقید به قواعد و قوانین و تن دادن به رای اکثریت، تمرین در گزینش شایستگان، و در نتیجه تمرین مردم سالاری و شایسته سالاری است.
- مسابقه با فراهم کردن بستر رقابت سالم، موجب نزدیکی بیشتر اهل حرفه با هم، انسجام بیشتر آنان، و برخورداری بیشتر جامعه از توانایی‌های آنان می‌شود. ۲-۴. مضارّ مسابقه برای عموم: اگر بیشتر مسابقاتی که برگزار می‌شود فاقد مدیریت مدبرانه و قوی باشد، هم هزینه اضافی برگزاری مسابقات در نهایت هزینه‌های جامعه را افزایش می‌دهد، و هم ناکامی مسابقات در نیل به نتیجه مناسب بر نابسامانی وضع معماری و شهرسازی جامعه می‌افزاید. بخش ۴. روند مسابقه روند همه مسابقات باید از الگویی کلی تبعیت کند. ذیلاً نمونه ای از این الگوها عرضه می‌شود. بدیهی است گستره و اهمیت و اولویت بندها در الگوی روند مسابقه با نوع و دامنه مسابقه متناسب خواهد بود:
- تعریف اولیه طرح (توسط برگزارکننده)
- برآورد امکانات مدیریتی و مالی احداث طرح (توسط برگزارکننده)
- تبیین هدف، علت، و ضرورت برگزاری مسابقه (توسط برگزارکننده)
- برآورد امکانات مدیریتی و مالی اجرای مسابقه (توسط برگزارکننده)
- مطالعه و بررسی آییننامه حاضر و سایر قوانین و دستورالعمل‌های مربوط به مسابقات (توسط برگزارکننده)
- انتخاب مدیر مسابقه (توسط برگزارکننده)
- تعیین و تامین مکان و امکانات و تجهیزات دبیرخانه با نظر مدیر (توسط برگزارکننده)
- تبیین حدود و ثغور مالی و قانونی مسابقه برای برگزارکننده (توسط مدیر)
- تعیین تعداد اعضای هیات داوری، تهیه فهرست پیشنهادی اسامی آنان، و اعلام آن به برگزارکننده و اخذ تصویب آن از وی (توسط مدیر)
- مذاکره با نامزدهای داوری و نهایی کردن اعضای هیات داوری و اخذ تصویب آن از برگزارکننده (توسط مدیر)
- تعیین مکان هیات داوری و دعوت از داوران برای تشکیل اولین جلسه (توسط مدیر)
- تشکیل اولین جلسه هیات داوری با حضور مدیر برای انتخاب رئیس هیات داوری و تعیین جزئیات ضوابط و نحوه داوری (توسط هیات داوری)
- گزارش کتبی اولین جلسه هیات داوری به برگزارکننده (توسط رئیس هیات داوری)
- سازمان دهی و تشکیل دبیرخانه (توسط مدیر)
- تنظیم متن آگهی مسابقه و اخذ تصویب هیات داوری و برگزارکننده (توسط مدیر)
- نشر آگهی (توسط مدیر)
- تنظیم برنامه مسابقه با همکاری هیات داوری (توسط مدیر)
- اخذ تصویب برنامه مسابقه از هیات داوری و برگزارکننده (توسط مدیر)
- انجام دادن امور دبیرخانه ای مربوط به داوطلبان شرکت در مسابقه، بررسی مدارک ارسالی ایشان، تعیین داوطلبان حایز شرایط شرکت در مسابقه و اعلام به ایشان (توسط مدیر)
- تهیه جوایز و دیپلم‌های افتخار (توسط مدیر با همکاری برگزارکننده)
- تحویل برنامه مسابقه به شرکت کنندگان حایز شرایط (توسط مدیر)
- برگزاری جلسه ای با حضور مدیر، اعضای هیات داوری، و کلیه شرکت کنندگان برای توجیه برنامه مسابقه و همه اجزای آن، پاسخ به پرسش‌ها و رفع ابهامات، پس از توزیع برنامه مسابقه و پیش از آغاز فعالیت شرکت کنندگان (توسط مدیر)
- بررسی محصولات ارسال شده از لحاظ مطابقت با مدارک و مشخصات ذکرشده در برنامه مسابقه، و تعیین محصولات واجد شرایط، و تهیه گزارش کتبی در این باره برای برگزارکننده و هیات داوری (توسط مدیر)
- انتقال محصولات واجد شرایط به مکان استقرار هیات داوری (توسط مدیر)
- توضیح شفاهی (و عنداللزوم کتبی) درباره محصولات برای داوران (توسط مدیر)
- همکاری با هیات داوری در پیشبرد روال داوری و مراعات عدالت (توسط مدیر)
- تهیه صورت رسمی جلسه داوری و گزارش کتبی روال و نتیجه داوری برای برگزارکننده و عموم (توسط رئیس هیات داوری)
- اعلان عمومی نتایج مسابقه (توسط مدیر)
- برگزاری مراسم اعطای جوایز (توسط مدیر)
- برگزاری نمایشگاه، چاپ کتابچه‌های راهنما، و همچنین سایر فعالیت‌هایی که در برنامه مسابقه پیش‌بینی، یا مدیر به آنها متعهد شده باشد (توسط مدیر)
- پیگیری احقاق سایر حقوق شرکت کنندگان و برگزارکننده (توسط مدیر)
- رسیدگی به اعتراضات (توسط مدیر)
- پیگیری عودت محصولات باقی مانده (به جز محصولات برنده) و محصولات راه نیافته به مسابقه به صاحبان آنها (توسط مدیر)
- سازمان دهی و برگزاری بخش جنبی (در صورتی که در برنامه پیش‌بینی شده باشد) در طول مسابقه (توسط مدیر) بخش ۵. ارکان مسابقه، شرح وظایف، اختیارات، و سایر امور مربوط به آنها
- برگزارکننده وظایف برگزارکننده عبارتند از: ۱-۱. پرداخت کلیه هزینه‌های مسابقه، از جمله دستمزد مدیر و دستیاران او، دستمزد داوران، جوایز مسابقه، هزینه تامین محل دبیرخانه، هزینه خدمات اداری، انتشارات، آگهی‌ها، و برپایی نمایشگاه ۱-۲. انتخاب مدیر، تایید داوران، تصویب متن آگهی، تصویب متن برنامه مسابقه، و تصویب متن آگهی نتایج داوری ۱-۳. تامین فضایی مناسب برای دبیرخانه، شامل امکاناتی از قبیل دفتر کار مدیر، منشی، امکانات تکثیر و چاپ، و همچنین محلی مناسب برای نمایشگاه و محل داوری، متناسب با حجم و سطح مسابقه
- مدیر ۲-۱. اهم وظایف مدیر عبارتند از:
- هماهنگی و همکاری با برگزارکننده در جهت تبیین و تدوین نیازها و اهداف و محتوای طرح مورد نظر
- بررسی و پیشنهاد نوع مسابقه متناسب با موضوع آن
- برنامه‌ریزی، سازمان دهی و مدیریت مسابقه در جهت نیل به اهداف آن
- استخدام مشاور (در صورت صلاحدید)
- تهیه متن اسناد لازم شامل آگهی‌ها، برنامه مسابقه، گزارش‌ها و مانند آنها
- تهیه صورت اسامی داوران و پیشنهاد آنها به برگزارکننده
- مذاکره با برگزارکننده درباره نامزدهای داوری، مذاکره با نامزدهای داوری، تشریح مسابقه و موضوع آن برای ایشان، ترغیب ایشان به پذیرش داوری، اخذ موافقت کتبی از آنان برای داوری مسابقه، و مشارکت دادن ایشان در تهیه و تصویب برنامه و آگهی مسابقه
- اداره مسابقه با مراعات عدالت کامل در میان داوطلبان شرکت در مسابقه و کسانی که به عنوان شرکت کننده پذیرفته می‌شوند. ۲-۲. مدیر می‌تواند مطابق توافق نامه خود با برگزارکننده، دستیارانی برای خود برگزیند. این دستیاران ممکن است از میان افراد شاغل در موسسه برگزارکننده یا از خارج از آن باشند. ۲-۳. مدیر می‌تواند برای طراحی محتوایی مسابقه، از جمله تدوین برنامه مسابقه، مشاوری به استخدام درآورد. مشاور متناسب با موضوع و دامنه مسابقه، ممکن است شخصی حقیقی یا حقوقی باشد. ۲-۴. لازم است در بدو کار قراردادی میان مدیر و برگزارکننده منعقد، و طی آن جزئیات تعهدات طرفین در چارچوب آییننامه حاضر و سایر قوانین قید گردد.
- داوران و اسلوب داوری ۳-۱. داور یا داوران باید پیش از انتشار آگهی مسابقه انتخاب شوند. ۳-۲. پیش از انتشار آگهی مسابقه، مدیر باید موافقت کتبی هر یک از داوران را برای داوری در آن مسابقه از ایشان اخذ کند. ۳-۳. پس از اخذ موافقت کتبی داوران، برگزارکننده طی حکم کتبی انتصاب هر یک را به داوری در آن مسابقه به وی اعلام می‌کند. ۳-۴. داور یا داوران باید متناسب با وظایف و مسئولیت خود در مسابقه دستمزد دریافت کنند. مقدار این دستمزد متناسب است با نوع مسابقه و پیچیدگی طرح و تعداد شرکت کنندگان، و با توافق طرفین تعیین می‌گردد. ۳-۵. داور موظف است ضابطه پنهان ماندن هویت صاحبان محصولات را تا پایان کار داوری و اعلام نتیجه آن از هر لحاظ مراعات کند. ۳-۶. تماس داور با شرکت کنندگان در طول مدت داوری مسابقه در محل دبیرخانه مسابقه و محل تشکیل جلسات هیات داوری، و همچنین هرگونه تماس آنان در حیطه امور مربوط به مسابقه ممنوع است، مگر در مواردی که در برنامه مسابقه پیش‌بینی شده باشد. ۳-۷. تعداد اعضای اصلی هیات داوری باید فرد باشد، از حداقل ۱ نفر تا حداکثر ۷ نفر. تعداد داوران بسته به نوع و موضوع و برنامه مسابقه، به پیشنهاد مدیر و تایید برگزارکننده تعیین می‌شود. در صورتی که تعداد داوران بیش از یک نفر باشد، باید به ازای هر سه نفر عضو اصلی، یک عضو علی البدل تعیین شود. ۳-۸. در انتخاب داوران باید حسن سلیقه آنان، مناسبت تخصص و تجربه آنان با موضوع و پیچیدگی مسابقه، و عدالت ایشان مراعات گردد. ۳-۹. در مسابقاتی که به تشخیص مدیر، حضور داورانی متخصص در رشته‌هایی جز معماری، شهرسازی، یا مرمت بناها و بافت‌های تاریخی لازم است، انتخاب ایشان به داوری بلامانع است، مشروط بر آن که اکثریت اعضای هیات داوری همواره با معماران (یا شهرسازان، یا کارشناسان مرمت ابنیه و بافت‌های تاریخی در موضوعات ذیربط) باشد. ۳-۱۰. داوران باید در روند تعریف مسابقه، خصوصاً تهیه برنامه مسابقه و بالاخص برنامه معماری، مشارکت داشته باشند. ۳-۱۱. هیات داوری باید در ابتدای نخستین جلسه خود یکی از اعضای هیات را به ریاست هیات انتخاب کند. رئیس هیات داوری مسئولیت هدایت جریان داوری و تهیه گزارش نهایی داوری و ایجاد ارتباط لازم میان هیات و مدیر را بر عهده دارد. ۳-۱۲. فقط کارهایی به مرحله داوری راه می‌یابد که مدیر قبلاً مطابقت آنها با شرایط اعلام شده مسابقه را تایید کرده باشد. مدیر پیش از آغاز داوری در باره نحوه بررسی محصولات، مشخصات محصولات مردود و محصولات تاییدشده، به هیات داوری گزارش شفاهی می‌دهد، و محصولات تاییدشده را همراه با نامه رسمیِ حاویِ شماره هر محصول که به امضای برگزارکننده رسیده است به رئیس هیات تسلیم می‌کند. ۳-۱۳. در جلسات هیات داوری به جز داوران، مدیر، و دستیاران رسمی مدیر، کسی حق حضور ندارد. ۳-۱۴. حضور کلیه داوران اصلی، و در غیاب برخی از ایشان، داوران علی البدل، در جلسات داوری الزامی است. در موارد استثنایی به تشخیص مدیر، تشکیل جلسات هیات با حضور اکثریت اعضا بلامانع است. در این موارد اگر جلسه با تعداد زوج تشکیل شد، در صورت تساوی آرای مثبت و منفی در دو بار رای گیری، رای رئیس هیات داوری تعیین کننده خواهد بود. ۳-۱۵. آگاهی از برنامه مسابقه و مراعات آن در طول داوری برای کلیه داوران الزامی است، و مسئولیت حصول اطمینان از آن بر عهده رئیس هیات داوری است. ۳-۱۶. هیات داوری می‌تواند دو شرکت کننده را شایسته مقام اول تشخیص دهد و انتخاب نهایی برنده اول را به نظر برگزارکننده (و در طرح‌های بزرگ ملی، به نظر رئیس جمهور یا نماینده تام الاختیار وی) منوط سازد. در این صورت اعلان رسمی نتایج مسابقه به پس از اعلام نظر برگزارکننده (یا رئیس جمهور) موکول می‌شود؛ و در آن، شرکت کننده ای که برگزارکننده او را شایسته تشخیص دهد برنده اول، و شرکت کننده دیگر برنده دوم اعلام می‌گردد. ۳-۱۷. داور یا هیات داوری نمی‌تواند هیچ شرکت کننده ای را شایسته احراز مقام اول نداند؛ اما می‌تواند عیوب محصول برنده اول را اعلام کند، و وی را شایسته واگذاری ادامه کار نداند. ۳-۱۸. در مسابقات دومرحله ای، داور یا هیات داوری در مرحله اول تعدادی از محصولات برتر را که دارای شرایط ورود به مرحله نهایی اند انتخاب، و با ذکر دلایل انتخاب آنها را به مدیر اعلام می‌کند. برگزارکننده، صاحبان آن محصولات را کتباً به شرکت در مرحله دوم مسابقه دعوت می‌کند. داور یا هیات داوری می‌تواند پیشنهادهای خود برای بهبود محصولات را جداگانه با هریک از شرکت کنندگان مرحله دوم مطرح کند. ۳-۱۹. داور یا هیات داوری می‌تواند مسابقه ای یک مرحله ای (نوع «۳-۱») را به دومرحله ای (نوع «۳-۲») تبدیل کند. این تصمیم در صورت موافقت برگزارکننده معتبر است. در این صورت باید مراتب به اطلاع شرکت کنندگان رسانده شود، و مسابقه مطابق ضوابط مسابقات نوع «۳-۱» در میان راه یافتگان به مرحله دوم ادامه یابد. ۳-۲۰. پس از اتمام داوری نهایی، داور هیات داوری موظف است گزارشی کتبی مشتمل بر دلایل داوری خود را به مدیر عرضه کند. مدیر این گزارش را همراه با گزارش تکمیلی خود به برگزارکننده عرضه می‌کند. ۳-۲۱. رای داور یا هیات داوری قطعی و تغییرناپذیر است، و کسی (از جمله مدیر و برگزارکننده) مجاز به تغییر و تصرف در آن نیست. ۳-۲۲. پس از اتمام داوری پاکت‌های شناسایی شرکت کنندگان با حضور نماینده برگزارکننده، مدیر، و داور یا هیات داوری گشوده می‌شود، هویت برندگان تعیین و ثبت می‌گردد و طی صورت‌جلسه ای به امضای حاضران مذکور می‌رسد.
- دبیرخانه دائمی و هیات رسیدگی به اختلافات (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۳/۳۱) ۴-۱. دبیرخانه دائمی مرجع ثابت همه مسابقات معماری و شهرسازی کشور است. ۴-۲. دبیرخانه دائمی توسط وزارت راه و شهرسازی تشکیل، و دبیر دائمی، به انتخاب و زیر نظر هیات رسیدگی به اختلافات اداره می‌شود. ۴-۳. رئیس دبیرخانه دائمی را هیات رسیدگی به اختلافات منصوب می‌کند. ۴-۴. کلیه هزینه‌های دبیرخانه دائمی و هیات رسیدگی به اختلافات توسط وزارت راه و شهرسازی پرداخت می‌گردد. ۴-۵. هیات رسیدگی به اختلافات پنج عضو دارد که به مدت دو سال انتخاب می‌شوند: نماینده تام الاختیار وزیر راه و شهرسازی، نماینده تام الاختیار رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، نماینده تام الاختیار رئیس فرهنگستان هنر، نماینده تام الاختیار جامعه مهندسان مشاور ایران، و یک نفر از استادان سرشناس و زبده معماری و شهرسازی به انتخاب وزیر علوم، تحقیقات، و فنآوری. جلسات این هیئت، حسب درخواست یکی از اعضای آن و یا به موجب دعوت دبیرخانه دائمی به محض وصول شکایت، در محل دبیرخانه دائمی منعقد می‌شود. ۴-۶. نحوه کار و رسیدگی به شکایات و تصمیم‌گیری در هیات رسیدگی به اختلافات طی آییننامه ای توسط خود هیات تعیین خواهد شد. رئیس جمهور و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی- سید محمد خاتمی