آیین‌نامه ایمنی ماشین های افزار

هدف و دامنه شمول به منظور تامین و ارتقاء سطح ایمنی و حفاظت نیروی کار و همچنین صیانت نیروی انسانی و منابع مادی کشور و در راستانی پیشرفت تکنولوژی و ایمن سازی محیط کارگاهها و به منظور پیشگیری از حوادث منجر به صدمات جانی و خسارات مالی، مقررات این آیین‌نامه به استناد ماده ۸۵ قانون کار جمهوری اسلامی ایران تدوین گردیده است. فصل اول: تعاریف ۱

ماشین‌های افزار ماشین هائی هستند که با توجه به تنوع و مکانیزم خاص خود و با جهت صرفه جوئی و بالابردن راندمان کار، عملیات براده برداری و برش قطعات خام و تبدیل به قطعه کار مورد نیاز را انجام می‌دهد. این ماشین‌ها عبارتند از: ماشین مته، ماشین توتراش، ماشین تراش، ماشین فرز، ماشین صفحه تراش، ماشین رنده، اره‌های ماشینی، ماشین کلیه زنی، ماشین سنگ زنی و ماشینهای تراش چوب. ۲
ماشین مته ماشینی است که روی محور گردنده آن ابزارهای برنده یا نوک نیز یا شیاردار سوار شده که برای ایجاد سوراخ و به منظور قلاویز کاری، پرچ کاری، اتصال قطعات در فلز یا چوب یا موارد دیگر به کار می‌رود. همچنین می‌توان با استفاده از ابزارهای مخصوص عمل کام درآری، فرزکاری، توتراشی، جاخالی کردن و قلاویز زدن را انجام داد. ۳
ماشین توتراش ماشینی است که روی محور حامل ابزار تراش تیغه توتراشی نصب می‌شو و برای گشادکردن سوراخ در فلز یا تمام کردن تراش سطح داخل آن به کار می‌رود. همچنین ممکن است دارای محورهای گردنده حامل ابزار مخصوص سوراخ گیری در چوب و مواد نرم دیگر باشد. ۴
ماشین تراش ماشینی است که مخصوص تراشیدن سطوح استوانه ای یا درآوردن پیچ که دارای محور افقی یا قائم دوار می‌باشد (محور ۳ نظام یا ۴ نظام) و قطعه کار فلزی یا چوبی روی آن بسته شده و با آن می‌گردد. در ضمن می‌توان با نصب ابزارهای مخصوص از این دستگاه برای توتراشی استفاده کرد. انواع ماشین‌های تراش عبارتند از: ماشین تراش مرکزی- ماشین تراش با چند کشو- ماشین تراش کپی کننده- ماشین تراش خودکار- ماشین تراش عمودی (کار و سل)- ماشین‌های تراش NC (کنترل و هدایت عملیات ماشین به وسیله شماره گذاری) و ماشین‌های تراش CNG. ۵
ماشین فرز ماشینی است که معمولاً برای شکل دادن و تراشیدن سطوح خارجی یا داخلی قطعات فلزی به کار می‌رود. این قطعات روی یک میز ثابت با حرکات کشوئی یا گردان یا بین دو مرغک بسته می‌شود و عمل تراش به وسیله فرز دندانه داری که توسط یک محور گردنده افقی یا قائم به حرکت در می‌آید، انجام می‌شود همچنین می‌توان با ابزارهای مخصوص عمل توتراشی، سوراخ کردن، کله زنی، ایجاد سطوح صاف، زاویه‌ها، شکاف‌ها، شیارها، شانه‌ها، سطوح شیب دار را ایجاد نمد و شامل انواع ماشین‌های فرززانویی، ستونی، صنعتی (تخت)، ماشین فرز مخصوص می‌باشد. ۶
ماشین صفحه تراش دروازه ای ماشینی است که برای صاف کردن با شکل دادن سطوح قطعات بزرگ فلزی به کار می‌رود و قطعات کار روی یک میز افقی که در زیر قسمت قلم گیر حرکت رفت و آمد انجام می‌دهد بسته می‌شود، قسمت قلم گیری تنظیم بوده و نسبت به میز ثابت می‌باشد و قلم رنده به آن نصب شده که قطعه کار را فقط در یکی از جهات حرکت میز برش می‌دهد. ۷
ماشین رنده ماشینی است که برای صاف کردن و شکل دادن قسمت داخل یا خارجی قطعات فلزی به کار می‌رود. قطعات کار را روی یک میز افقی قابل تنظیم محکم می‌کنند و قلم رنده آن سرکج یا چند لبه می‌باشد که روی یک قسمت کشویی نصب شده و در جهت افقی یا قائم روی سطح قطعه کار حرکت رفت و آمد انجام می‌دهد و معمولاً فقط در موقع پیشروی براده برداری می‌کند. ۸
ماشین کله زنی ماشینی است که برای رنده کردن قطعات فلزی در جهت قائم به کار می‌رود و طرز کار آن شبیه به ماشین رنده می‌باشد، قلم رنده در حرکت رفت و آمد خود براده برداری کرده و میز کار که قطعه کار روی آن بسته می‌شود حرکت پیشروی و عمل تنظیم را انجام می‌دهد. ۹
ماشین سنگ زنی ماشینی است برای تغییر اندازه، شکل قطعه کار و پرداخت سطح فلز به کار می‌رود، این کار با قراردادن قطعه کار در تمامی با یک صفحه سمباده یا سابنده که در حال حرکت است یا در تماس با یک چرخ سمباده که در حال گردش است صورت می‌گیرد. کلیه قوانین و مقررات این دستگاهها مطابق با آیین‌نامه حفاظتی ماشین‌های سنگ زنی می‌باشد. ۱۰
اره‌های ماشینی ماشینی است که به منظور برش قطعات فلزی و چوبی و غیره مانند انواع پروفیل‌ها، میلگردها، لوله‌ها، شمش‌ها، الوارها به کار می‌رود و شامل انواع ماشین‌های اره لنگ، اره‌های پروفیل بر (پروفیل براب صابونی و پروفیل براتشی)، اره‌های نواری. ۱۱
ماشین‌های تراش چوب عبارتند از ماشین کندگی- ماشین کف رنده- ماشین کام و زبانه درآر- ماشین چند کاره، رعایت کلیه قوانین و مقررات در این دستگاهها مطابق به آیین‌نامه حفاظتی صنایع چوب می‌باشد. ۱۲
مواد چربکاری به منظور جلوگیری از تماس مستقیم قطعاتی که بر روی یکدیگر می لغزند و کاهش حرارت بین قطعات لغزنده که در اثر اصطکاک به وجود می‌آید، از مواد چربکاری استفاده می‌گردد. انواع مواد چربکاری که در ماشین‌های افزار می‌بایست به کار برده شود شامل روغن‌های معدنی، گیاهی و حیوانی، گریس‌ها، مواد چربکاری گرافیتی، مواد چربکاری مخصوص و مواد چربکاری مصنوعی بوده و می‌بایست از اصطکاک بین قطعات و ابزار و ایجاد صدمه و ضرر و زیان به نحو موثری جلوگیری به عمل آورد. فصل دوم
مقررات عمومی: ماده ۱
کلیه محورهای حامل ابزار برشی و انتقال نیرو باید به حفاظ مناسب و موثر مجهز گردد. ماده ۲
سرعت دورانی، نوع ابزار برشی و میران باردهی در کلیه ماشین‌های افزار بایستی متناسب با نوع دستگاه، قطعه کار و تجهیزات مورد استفاده باشد. ماده ۳
در کلیه ماشین‌های افزار قسمتی از ابزار برشی گردنده که با قطعه کار در تماس نمی‌باشد باید حفاظ گذاری گردد. ماده ۴
در عملیات براده برداری، قطعه کار باید به وسیله گیره مناسب نگهداری شود و نگهداری قطعه با دست ممنوع است. ماده ۵
در صورت بروز هر گونه نقص در ماشین‌های افزار و فرآیند کار باید قبل از انجام هرگونه عملیاتی، نسبت به قطع نیروی محرکه دستگاه به طور موثر اقدام نمود. ماده ۶
در اطراف ماشین‌های افزار باید فضای کافی به منظور انجام عملیات مختلف وجود داشته باشد. ماده ۷
برای تثبیت و محکم نگاهداشتن قطعات کار با سطح مقطع خاص، استفاده از ابزار نگهدارنده متناسب با آن الزامی است. ماده ۸
به منظور جمع‌آوری براده‌های فلزی و تمیز کردن دستگاه باید از برس و یا دیگر تجهیزات مناسب با رعایت نکات ایمنی استفاده گردد. ماده ۹
تجمع و انباشت براده‌ها نباید به اندازه ای باشد که مانع از دید و ای خطرات احتمالی گردد. ماده ۱۰
توقف مطمئن و موثر ماشین‌های افزار قبل از انجام کلیه امور سرویس، تعمیر، بازدید، تعویض و تنظیم قطعات کار و ابزارهای برشی، روغن کاری، نظافت و به طور کلی عملیاتی که نیاز به ورود اعضای بدن به منطقه خطر دارد الزامی است. ماده ۱۱
استفاده از روغن‌ها و مواد خنک کننده برای کاهش اصطکاک، خنک کردن و یا جداسازی براده‌ها از سطوح درگیر الزامی است. ماده ۱۲
روغن‌ها و مواد خنک کننده باید علاوه بر دارا بودن ویژگی‌های فنی مطابق با دستورالعمل‌ها، برای سلامتی کارگران مضر نباشد. ماده ۱۳
استفاده از هوای فشرده برای نظارت ماشین‌های افزار، لباس کار، قطعه کار و سایر قسمت‌ها ممنوع است. ماده ۱۴
هنگام کار با ماشین‌های افزاری که الزام به نشستن اپراتور می‌باشد باید از صندلی متناسب با اصول ارگونومی استفاده گردد. ماده ۱۵
ابزارهای براده برداری ماشین‌های افزار چند محوره باید به طور مطمئن و ایمن حفاظ گذاری شده باشد. ماده ۱۶
قبل از اندازه گیری و تعویض قطعه کار، دستگاه باید به نحو اطمینان بخشی متوقف گردد. ماده ۱۷
جابجائی و انتقال ابزارهای قطعه گیر و قطعات کار بزرگ و سنگین ماشین‌های افزار باید با استفاده از وسایل حمل و نقل مکانیکی متناسب با نوع کار انجام گیرد. ماده ۱۸
کارفرما مکلف است ماشین‌های افزار، ابزار آلات، لوازم و تجهیزات مربوطه را در فواصل زمانی معین مورد بازبینی قرار دهد. ماده ۱۹
ابزارهای براده برداری ماشین‌های افزار و آچارها و لوازم مخصوص تعمیر، سرویس و نگهداری و امثالهم و همچنین روش کار باید متناسب ا نوع کار مربوط باشد. ماده ۲۰
استفاده از ابزارهای برشی و مکانیکی، آچارها و لوازم مورد نیاز ماشین‌های افزار به صورت فرسوده، شکسته و معیوب ممنوع بوده و بایستی از محیط کارگاه خارج گردد. ماده ۲۱
بازدید کلیه قسمتهای ماشین‌های افزار و ابزارها و تجهیزات آن قبل از شروع هر شیفت کاری توسط متصدی مربوطه الزامی است. ماده ۲۲
بازرسیی فنی کلیه قسمتهای ماشین‌های افزار، بعد از هرگونه تعمیرات و طی دوره‌های زمانی مطابق دستورالعمل‌های شرکت سازنده الزامی بوده و نتایج آن باید در پرونده مربوطه ثبت و نگهداری شود. ماده ۲۳
هر ماشین افزار باید دارای یک پرونده که حاوی دستورالعمل‌های شرکت سازنده و همچنین سوابق بازرسی‌های فنی، تعمیرات و نگهداری است، باشد. ماده ۲۴
کلیه کارگران شاغل در کارگاههای ماشین افزار باید در خصوص نحوه صحیح بلند نمودن، حمل و نقل و جابجائی بار آموزش‌های لازم را دیده باشند. ماده ۲۵
ماشینهای افزار باید دارای یک یا چند شستی توقف یا قطع اضطراری باشد که در نقاط مختلف ماشین در دسترس متصدی مربوطه قرار گیرد. ماده ۲۶
حفاظ‌ها و یا در پوش‌های موتور، جعبه دنده و وسایل انتقال نیروهای ماشین‌های افزار باید مجهز به میکروسوئیچ باشد تا با برداشتن آنها راه اندازی ماشین امکان پذیر نباشد. فصل سوم
مقررات اختصاصی ماده ۲۷
سه نظام و چهار نظام و دیگر وسائل گیرنده ابزار یا قطعه کار بایستی فاقد زائده و برجستگی و بوده و به نحو مناسب حفاظ گذاری گردد. ماده ۲۸
برای جلوگیری از چرخش قطعه کار با مته، میز کار باید دارای پیچ‌های محکم کننده یا گیره یا سایر وسایل مشابه برای ثابت نگاهداشتن قطعه کار باشد. ماده ۲۹
برای مهار مته‌های ساق مخروطی صرفاً باید از کلاهک استفاده گردد و نصب آن فقط بر روی محور اصلی مجاز است. ماده ۳۰
جهت سوراخ نمودن ورقه‌های نازک باید آن‌ها را بین دو قطعه فلزی قرار داده و همگی را با هم سوراخ نمود. ماده ۳۱
در انتهای عملیات سوراخ کاری باید به منظور جلوگیری از قلاب کردن مته، نیروی وارده را کاهش داد. ماده ۳۲
در ماشین‌های توتراشی قائم، میز دوار افقی که کار روی آن نصب شده باید به وسیله حفاظ‌هایی که تا راس قطعه کار ادامه داشته و روی بدنه ثابت دستگاه نصب شده محفوظ گردد. ماده ۳۳
ابزار قطعه گیر دستگاههای تراش باید مجهز به حفاظ میکروسوئیچ دار باشد به گونه ای که هنگام باز بودن حفاظ حرکت و چرخش بازار قطعه گیر امکان پذیر نباشد. ماده ۳۴
ابزار قطعه گیر چند پارچه و یا آچار مربوطه باید دارای مکانیز می‌باشد که از به جای ماندن آچار بر روی ابزار قطعه گیر ممانعت به عمل آید. ماده ۳۵
در ماشین‌های تراش رولور و ماشین‌های دیگری که برای تراش میله‌های بلند به کار می‌رود و قسمتی از قطعه کار از انتهای دستگاه خارج می‌گردد، قسمت مزبور باید به وسیله لوله ای که توسط پایه‌های محکم به زمین متصل شده است حفاظ گذاری گردد. ماده ۳۶
به منظور تراشکاری قطعات طویل بر روی دستگاه تراش باید از لینت (کمربند) مناسب استفاده شود تا از خمش قطعه کار حین تراشکاری جلوگیری شود. ماده ۳۷
در ماشین‌های تراش خودکار و نیمه خودکار لازم است حفاظت شفاف به صورت کشوئی نصب شود که به محض باز شدن آن کلیه عملیات دستگاه متوقف گردد. ماده ۳۸
ماشین‌های تراش خودکار و ماشین‌های مشابه آن باید دارای صفحات حفاظتی باشد که کارگران را در مقابل پاشیدن مایع‌های خنک کننده و حاوی ذرات فلز محفوظ نگهدارد. ماده ۳۹
گیره فشنگی مورد استفاده در دستگاه تراش باید متناسب با قطر قطعه کار انتخاب و مورد استفاده قرار گیرد. ماده ۴۰
به منظور جلوگیری از شل شدن و پرتاب قطعه کار با سطح مقطع مربع، هشت گوش، مستطیلی و کلیه قطعات مشابه استفاده از قطعات گیرنده چهار نظام الزامی است. ماده ۴۱
برای بستن قطعات مدور، شش گوش، مثلثی و قطعات مشابه، انتخاب سه نظام با توجه به سطح مقطع الزامی است. ماده ۴۲
در قطعات بزرگ و نامنظم، به منظور جلوگیری از شل شدن، پرتاب قطعات و سایر خطرات احتمالی، باید از صفحه نظام استفاده نمود. ماده ۴۳
پس از بستن قطعه کار بین مرغک و ابزار قطعه گیر باید هر دوی آنها به طور کامل در جای خود محکم گردد. ماده ۴۴
لقمه‌های نگهدارنده مرغک، اهرم و پیچ‌های ثابت کننده آن باید به طور مرتب بازدید شده و در صورت نیاز تعمیر و تعویض گردد. ماده ۴۵
به منظور جدا نمودن براده از قطعه کار در حال تراش باید از چنگک مخصوص و با رعایت نکات ایمنی استفاده نمود. ماده ۴۶
فلکه‌های دستی در مکانیسم بار دادن افقی یا قائم فرزها باید دارای شرایط زیر باشد: الف- به وسیله کلاج یا ضامن شیطانک دار روی بازوی فرمان به قسمی سوار شده باشد که در موقع پیشروی خودکار ماشین خلاص شود و نچرخد. ب- مجهز به دسته ای باشد که قابل خلاص کردن بوده و دارای فنرهای فشاری باشد تا در موقع احتیاج کارگر بتواند دسته را در محل خود روی فلکه قرار دهد. ماده ۴۷
کلیه دهانه‌های باز دستگاه‌های صفحه تراش دروازه ای باید توسط حفاظ‌هایی متناسب با نوع کار و شرایط کارگاه حفاظ گذاری گردد. ماده ۴۸
ایجاد فضای کافی در اطراف ماشین‌های صفحه تراش الزامی بوده و قسمت انتهای آن باید حفاظ گذاری گردد. ماده ۴۹
در ماشین‌های افزار برای جمع‌آوری و انتقال گازها و بخارات حاصل از فرایند کار، استفاده از سیستم تهویه موضعی الزامی است. ماده ۵۰
ابزار برشی ماشین‌های مته باید به حفاظ تلسکوپی قابل تنظیم مجهز باشد. ماده ۵۱
هنگام تعویض ابزار نگهدارنده قطعه کار و ابزار کار از قبیل سه نظام، چهار نظام دستگاه تراش، کله گی ماشین‌های کله زنی، باید از تکیه گاه مخصوص آن استفاده شود. ماده ۵۲
نصب حفاظ بر روی گیره افزار برشی ماشینهای صفحه تراش به منظور جلوگیری از برخورد دست با ابزار و ورود به منطقه خطر و همچنین پرتاب ذرات براده الزامی است. ماده ۵۳
بستن تیغه فرز روی ماشین فرز باید توسط کارگر ماهر و با رعایت اصول ایمنی و مطابق دستورالعمل سازنده انجام گیرد. ماده ۵۴
برای تنظیم ارتفاع تیغه‌ها در قلم گیر ماشین‌های تراش معمولی باید از لایه‌های مخصوص استفاده نموده و رنده باید حداقل با دو پیچ در قلم گیر محکم شود. ماده ۵۵
هنگام برش میله‌های بلند در ماشین‌های اره لنگ، باید در انتهای آزاد میله تکیه گاهی مطمئن قرار داد تا از افتادن و آسیب رساندن جلوگیری شود. ماده ۵۶
ماشین‌های تراش افقی باید مجهز به ترمزهای خودکار باشد تا کارگر دست خود را برای متوقف کردن سه نظام یا صفحه کارگیر روی آن قرار ندهد. ماده ۵۷
به منظور انجام کلیه امور تنظیم، جابه جایی، اندازه گیری و باز و بسته کردن قطعه کار و امور مشابه، خاموش نمودن دستگاه‌های اره ماشینی و توقف کامل تیغه الزامی است. ماده ۵۸
کارگرانی که با دستگاه‌های اره پروفیل بر (آب صابونی و آتشی) کار می‌کنند باید حتماً از لباس کار با آستین‌های کوتاه استفاده نمایند. ماده ۵۹
ماشین‌های اره پروفیل بر باید به حفاظی تجهیز گردد که تمام قسمت‌های اره را پوشانده و فقط در زمان براده برداری و برش محل تماس با قطعه کار آزاد باشد. ماده ۶۰
ماشین‌های اره پروفیل بر باید به منظور تثبیت کامل قطعه کار به گیره یا ابزار نگهدارنده مناسب تجهیز شود. ماده ۶۱
قسمت‌های از تیغه ماشین اره نواری که در تماس با قطعه کار نمی‌باشد باید حفاظ گذاری شود. ماده ۶۲
کلید راه انداز در اره‌های پروفیل بر آب صابونی باید از نوع فشاری باشد بگونه ای که به محض قطع شدن فشار از روی کلید جریان الکتریکی دستگاه قطع گردد. ماده ۶۳
ماشین‌های اره پروفیل بر آتشی باید دارای مکانیزمی باشد که به محض قطع فشار از روی پدال، تیغه برش دستگاه به حالت اولیه خود باز گردد. ماده ۶۴
کمان ماشین اره لنگ باید در پائین ترین و بالاترین وضعیت خود مجهز به قطع کن خودکار باشد. ماده ۶۵
ماشین‌های اره نواری باید مجهز به مکانیزمی باشد تا به محض شکستن تیغه اره حرکت دستگاه را متوقف نماید. فصل چهارم: سایر مقررات ماده ۶۶
محل استقرار و تردد کارگران در کارگاه‌های ماشین‌های افزار باید هموار، تمیز و عاری از هرگونه مواد لغزنده باشد. ماده ۶۷
کارفرما مکلف است نسبت به تهیه و تحویل و سال حفاظت فردی مناسب و متناسب با نوع کار و شرایط محیطی کارگاه اقدام نماید. ماده ۶۸
کارفرما مکلف به تامین شرایط محیطی مناسب از نظر بهداشت، تهویه، نظافت، دما، نور و صدا می‌باشد. ماده ۶۹
کارفرما مکلف است قبل از به کارگماری کارگران از سلامت جسمانی و روانی و مهارت‌های لازم متناسب با تنوع کار با ماشین‌های افزار اطمینان حاصل نماید. ماده ۷۰
ترک ماشین‌های افزار در حال کار ممنوع می‌باشد. ماده ۷۱
استعمال دخانیات، خوردن، آشامیدن، شوخی کردن و سایر امور غیرمرتبط با کار که باعث حواس پرتی کارگر شود ممنوع است. ماده ۷۲
بدنه فلزی ماشین‌های افزار باید به سیستم اتصال زمین موثر تجهیز گردند. ماده ۷۳
کلیه ماشین‌های افزار باید مجهز به روشنائی موضعی باشند. ماده ۷۴
ماشین‌های افزار باید دارای لوح شناسائی حاوی مشخصات فنی و ایمنی باشد. ماده ۷۵
کارگاههای ماشین افزار و همچنین ماشین‌های مذکور باید مطابق با آیین‌نامه علائم و نشانه‌های ایمنی مصوب ۱۳۸۶/۱۱/۱۵ به علائم و بر چسب‌های ایمنی تجهیز گردند. ماده ۷۶
هنگام کار با ماشینهای افزار استفاده از شال گردن، دستکش، حلقه، ساعت مچی، لباسهای گشاد و شل و امثالهم ممنوع بوده و موهای بلند باید با سربند پوشیده شود. ماده ۷۷
پس از قطع برق و برای پیشگیری از برقراری ناخواسته جریان الکتریکی دستگاه باید کلیه ماشین‌های افزار به مکانیزمی مجهز باشند که از به کار افتادن مجدد آن جلوگیری به عمل آید. ماده ۷۸
کلیدهای راه انداز و یا توقف ماشین‌های افزار باید بگونه ای طراحی شوند که در اثر برخورد اتفاقی دست و ای سقوط اشیاء سبب راه اندازی آن نشود. ماده ۷۹
با عنایت به ماده ۸۸ قانون کار جمهوری اسلامی ایران، کلیه وارد کنندگان، تولید کنندگان، فروشندگان، عرضه کنندگان و بهره‌برداری کنندگان از انواع ماشین‌های افزار مکلف به رعایت استاندارد تولید و موارد حفاظتی و ایمنی می‌باشند. ماده ۸۰
به استناد ماده ۹۵ قانون کار جمهوری اسلامی ایران مسئولیت رعایت مقررات این آیین‌نامه به عهده کارفرمای کارگاه بوده و در صورت وقوع هر گونه حادثه به دلیل عدم توجه کارفرما به الزامات قانونی، مکلف به جبران خسارات وارده می‌باشد. این آیین‌نامه که مشتمل بر ۴ فصل و ۸۰ ماده می‌باشد، به استناد مواد ۸۵ و ۹۱ قانون کار در جلسه مورخ ۱۳۸۷/۱۱/۳۰ شورای عالی حفاظت فنی مورد تدوین و در تاریخ ۱۳۸۸/۵/۱ به تصویب وزیر کار و امور اجتماعی رسیده است. آیین‌نامه مذکور جایگزین آیین‌نامه و مقررات حفاظتی ماشین‌های افزار مصوب ۱۳۴۷/۸/۲۰ شورای عالی حفاظت فنی می‌باشد.

ماشین‌های افزار ماشین هائی هستند که با توجه به تنوع و مکانیزم خاص خود و با جهت صرفه جوئی و بالابردن راندمان کار، عملیات براده برداری و برش قطعات خام و تبدیل به قطعه کار مورد نیاز را انجام می‌دهد. این ماشین‌ها عبارتند از: ماشین مته، ماشین توتراش، ماشین تراش، ماشین فرز، ماشین صفحه تراش، ماشین رنده، اره‌های ماشینی، ماشین کلیه زنی، ماشین سنگ زنی و ماشینهای تراش چوب. ۲
ماشین مته ماشینی است که روی محور گردنده آن ابزارهای برنده یا نوک نیز یا شیاردار سوار شده که برای ایجاد سوراخ و به منظور قلاویز کاری، پرچ کاری، اتصال قطعات در فلز یا چوب یا موارد دیگر به کار می‌رود. همچنین می‌توان با استفاده از ابزارهای مخصوص عمل کام درآری، فرزکاری، توتراشی، جاخالی کردن و قلاویز زدن را انجام داد. ۳
ماشین توتراش ماشینی است که روی محور حامل ابزار تراش تیغه توتراشی نصب می‌شو و برای گشادکردن سوراخ در فلز یا تمام کردن تراش سطح داخل آن به کار می‌رود. همچنین ممکن است دارای محورهای گردنده حامل ابزار مخصوص سوراخ گیری در چوب و مواد نرم دیگر باشد. ۴
ماشین تراش ماشینی است که مخصوص تراشیدن سطوح استوانه ای یا درآوردن پیچ که دارای محور افقی یا قائم دوار می‌باشد (محور ۳ نظام یا ۴ نظام) و قطعه کار فلزی یا چوبی روی آن بسته شده و با آن می‌گردد. در ضمن می‌توان با نصب ابزارهای مخصوص از این دستگاه برای توتراشی استفاده کرد. انواع ماشین‌های تراش عبارتند از: ماشین تراش مرکزی- ماشین تراش با چند کشو- ماشین تراش کپی کننده- ماشین تراش خودکار- ماشین تراش عمودی (کار و سل)- ماشین‌های تراش NC (کنترل و هدایت عملیات ماشین به وسیله شماره گذاری) و ماشین‌های تراش CNG. ۵
ماشین فرز ماشینی است که معمولاً برای شکل دادن و تراشیدن سطوح خارجی یا داخلی قطعات فلزی به کار می‌رود. این قطعات روی یک میز ثابت با حرکات کشوئی یا گردان یا بین دو مرغک بسته می‌شود و عمل تراش به وسیله فرز دندانه داری که توسط یک محور گردنده افقی یا قائم به حرکت در می‌آید، انجام می‌شود همچنین می‌توان با ابزارهای مخصوص عمل توتراشی، سوراخ کردن، کله زنی، ایجاد سطوح صاف، زاویه‌ها، شکاف‌ها، شیارها، شانه‌ها، سطوح شیب دار را ایجاد نمد و شامل انواع ماشین‌های فرززانویی، ستونی، صنعتی (تخت)، ماشین فرز مخصوص می‌باشد. ۶
ماشین صفحه تراش دروازه ای ماشینی است که برای صاف کردن با شکل دادن سطوح قطعات بزرگ فلزی به کار می‌رود و قطعات کار روی یک میز افقی که در زیر قسمت قلم گیر حرکت رفت و آمد انجام می‌دهد بسته می‌شود، قسمت قلم گیری تنظیم بوده و نسبت به میز ثابت می‌باشد و قلم رنده به آن نصب شده که قطعه کار را فقط در یکی از جهات حرکت میز برش می‌دهد. ۷
ماشین رنده ماشینی است که برای صاف کردن و شکل دادن قسمت داخل یا خارجی قطعات فلزی به کار می‌رود. قطعات کار را روی یک میز افقی قابل تنظیم محکم می‌کنند و قلم رنده آن سرکج یا چند لبه می‌باشد که روی یک قسمت کشویی نصب شده و در جهت افقی یا قائم روی سطح قطعه کار حرکت رفت و آمد انجام می‌دهد و معمولاً فقط در موقع پیشروی براده برداری می‌کند. ۸
ماشین کله زنی ماشینی است که برای رنده کردن قطعات فلزی در جهت قائم به کار می‌رود و طرز کار آن شبیه به ماشین رنده می‌باشد، قلم رنده در حرکت رفت و آمد خود براده برداری کرده و میز کار که قطعه کار روی آن بسته می‌شود حرکت پیشروی و عمل تنظیم را انجام می‌دهد. ۹
ماشین سنگ زنی ماشینی است برای تغییر اندازه، شکل قطعه کار و پرداخت سطح فلز به کار می‌رود، این کار با قراردادن قطعه کار در تمامی با یک صفحه سمباده یا سابنده که در حال حرکت است یا در تماس با یک چرخ سمباده که در حال گردش است صورت می‌گیرد. کلیه قوانین و مقررات این دستگاهها مطابق با آیین‌نامه حفاظتی ماشین‌های سنگ زنی می‌باشد. ۱۰
اره‌های ماشینی ماشینی است که به منظور برش قطعات فلزی و چوبی و غیره مانند انواع پروفیل‌ها، میلگردها، لوله‌ها، شمش‌ها، الوارها به کار می‌رود و شامل انواع ماشین‌های اره لنگ، اره‌های پروفیل بر (پروفیل براب صابونی و پروفیل براتشی)، اره‌های نواری. ۱۱
ماشین‌های تراش چوب عبارتند از ماشین کندگی- ماشین کف رنده- ماشین کام و زبانه درآر- ماشین چند کاره، رعایت کلیه قوانین و مقررات در این دستگاهها مطابق به آیین‌نامه حفاظتی صنایع چوب می‌باشد. ۱۲
مواد چربکاری به منظور جلوگیری از تماس مستقیم قطعاتی که بر روی یکدیگر می لغزند و کاهش حرارت بین قطعات لغزنده که در اثر اصطکاک به وجود می‌آید، از مواد چربکاری استفاده می‌گردد. انواع مواد چربکاری که در ماشین‌های افزار می‌بایست به کار برده شود شامل روغن‌های معدنی، گیاهی و حیوانی، گریس‌ها، مواد چربکاری گرافیتی، مواد چربکاری مخصوص و مواد چربکاری مصنوعی بوده و می‌بایست از اصطکاک بین قطعات و ابزار و ایجاد صدمه و ضرر و زیان به نحو موثری جلوگیری به عمل آورد. فصل دوم
مقررات عمومی: ماده ۱
کلیه محورهای حامل ابزار برشی و انتقال نیرو باید به حفاظ مناسب و موثر مجهز گردد. ماده ۲
سرعت دورانی، نوع ابزار برشی و میران باردهی در کلیه ماشین‌های افزار بایستی متناسب با نوع دستگاه، قطعه کار و تجهیزات مورد استفاده باشد. ماده ۳
در کلیه ماشین‌های افزار قسمتی از ابزار برشی گردنده که با قطعه کار در تماس نمی‌باشد باید حفاظ گذاری گردد. ماده ۴
در عملیات براده برداری، قطعه کار باید به وسیله گیره مناسب نگهداری شود و نگهداری قطعه با دست ممنوع است. ماده ۵
در صورت بروز هر گونه نقص در ماشین‌های افزار و فرآیند کار باید قبل از انجام هرگونه عملیاتی، نسبت به قطع نیروی محرکه دستگاه به طور موثر اقدام نمود. ماده ۶
در اطراف ماشین‌های افزار باید فضای کافی به منظور انجام عملیات مختلف وجود داشته باشد. ماده ۷
برای تثبیت و محکم نگاهداشتن قطعات کار با سطح مقطع خاص، استفاده از ابزار نگهدارنده متناسب با آن الزامی است. ماده ۸
به منظور جمع‌آوری براده‌های فلزی و تمیز کردن دستگاه باید از برس و یا دیگر تجهیزات مناسب با رعایت نکات ایمنی استفاده گردد. ماده ۹
تجمع و انباشت براده‌ها نباید به اندازه ای باشد که مانع از دید و ای خطرات احتمالی گردد. ماده ۱۰
توقف مطمئن و موثر ماشین‌های افزار قبل از انجام کلیه امور سرویس، تعمیر، بازدید، تعویض و تنظیم قطعات کار و ابزارهای برشی، روغن کاری، نظافت و به طور کلی عملیاتی که نیاز به ورود اعضای بدن به منطقه خطر دارد الزامی است. ماده ۱۱
استفاده از روغن‌ها و مواد خنک کننده برای کاهش اصطکاک، خنک کردن و یا جداسازی براده‌ها از سطوح درگیر الزامی است. ماده ۱۲
روغن‌ها و مواد خنک کننده باید علاوه بر دارا بودن ویژگی‌های فنی مطابق با دستورالعمل‌ها، برای سلامتی کارگران مضر نباشد. ماده ۱۳
استفاده از هوای فشرده برای نظارت ماشین‌های افزار، لباس کار، قطعه کار و سایر قسمت‌ها ممنوع است. ماده ۱۴
هنگام کار با ماشین‌های افزاری که الزام به نشستن اپراتور می‌باشد باید از صندلی متناسب با اصول ارگونومی استفاده گردد. ماده ۱۵
ابزارهای براده برداری ماشین‌های افزار چند محوره باید به طور مطمئن و ایمن حفاظ گذاری شده باشد. ماده ۱۶
قبل از اندازه گیری و تعویض قطعه کار، دستگاه باید به نحو اطمینان بخشی متوقف گردد. ماده ۱۷
جابجائی و انتقال ابزارهای قطعه گیر و قطعات کار بزرگ و سنگین ماشین‌های افزار باید با استفاده از وسایل حمل و نقل مکانیکی متناسب با نوع کار انجام گیرد. ماده ۱۸
کارفرما مکلف است ماشین‌های افزار، ابزار آلات، لوازم و تجهیزات مربوطه را در فواصل زمانی معین مورد بازبینی قرار دهد. ماده ۱۹
ابزارهای براده برداری ماشین‌های افزار و آچارها و لوازم مخصوص تعمیر، سرویس و نگهداری و امثالهم و همچنین روش کار باید متناسب ا نوع کار مربوط باشد. ماده ۲۰
استفاده از ابزارهای برشی و مکانیکی، آچارها و لوازم مورد نیاز ماشین‌های افزار به صورت فرسوده، شکسته و معیوب ممنوع بوده و بایستی از محیط کارگاه خارج گردد. ماده ۲۱
بازدید کلیه قسمتهای ماشین‌های افزار و ابزارها و تجهیزات آن قبل از شروع هر شیفت کاری توسط متصدی مربوطه الزامی است. ماده ۲۲
بازرسیی فنی کلیه قسمتهای ماشین‌های افزار، بعد از هرگونه تعمیرات و طی دوره‌های زمانی مطابق دستورالعمل‌های شرکت سازنده الزامی بوده و نتایج آن باید در پرونده مربوطه ثبت و نگهداری شود. ماده ۲۳
هر ماشین افزار باید دارای یک پرونده که حاوی دستورالعمل‌های شرکت سازنده و همچنین سوابق بازرسی‌های فنی، تعمیرات و نگهداری است، باشد. ماده ۲۴
کلیه کارگران شاغل در کارگاههای ماشین افزار باید در خصوص نحوه صحیح بلند نمودن، حمل و نقل و جابجائی بار آموزش‌های لازم را دیده باشند. ماده ۲۵
ماشینهای افزار باید دارای یک یا چند شستی توقف یا قطع اضطراری باشد که در نقاط مختلف ماشین در دسترس متصدی مربوطه قرار گیرد. ماده ۲۶
حفاظ‌ها و یا در پوش‌های موتور، جعبه دنده و وسایل انتقال نیروهای ماشین‌های افزار باید مجهز به میکروسوئیچ باشد تا با برداشتن آنها راه اندازی ماشین امکان پذیر نباشد. فصل سوم
مقررات اختصاصی ماده ۲۷
سه نظام و چهار نظام و دیگر وسائل گیرنده ابزار یا قطعه کار بایستی فاقد زائده و برجستگی و بوده و به نحو مناسب حفاظ گذاری گردد. ماده ۲۸
برای جلوگیری از چرخش قطعه کار با مته، میز کار باید دارای پیچ‌های محکم کننده یا گیره یا سایر وسایل مشابه برای ثابت نگاهداشتن قطعه کار باشد. ماده ۲۹
برای مهار مته‌های ساق مخروطی صرفاً باید از کلاهک استفاده گردد و نصب آن فقط بر روی محور اصلی مجاز است. ماده ۳۰
جهت سوراخ نمودن ورقه‌های نازک باید آن‌ها را بین دو قطعه فلزی قرار داده و همگی را با هم سوراخ نمود. ماده ۳۱
در انتهای عملیات سوراخ کاری باید به منظور جلوگیری از قلاب کردن مته، نیروی وارده را کاهش داد. ماده ۳۲
در ماشین‌های توتراشی قائم، میز دوار افقی که کار روی آن نصب شده باید به وسیله حفاظ‌هایی که تا راس قطعه کار ادامه داشته و روی بدنه ثابت دستگاه نصب شده محفوظ گردد. ماده ۳۳
ابزار قطعه گیر دستگاههای تراش باید مجهز به حفاظ میکروسوئیچ دار باشد به گونه ای که هنگام باز بودن حفاظ حرکت و چرخش بازار قطعه گیر امکان پذیر نباشد. ماده ۳۴
ابزار قطعه گیر چند پارچه و یا آچار مربوطه باید دارای مکانیز می‌باشد که از به جای ماندن آچار بر روی ابزار قطعه گیر ممانعت به عمل آید. ماده ۳۵
در ماشین‌های تراش رولور و ماشین‌های دیگری که برای تراش میله‌های بلند به کار می‌رود و قسمتی از قطعه کار از انتهای دستگاه خارج می‌گردد، قسمت مزبور باید به وسیله لوله ای که توسط پایه‌های محکم به زمین متصل شده است حفاظ گذاری گردد. ماده ۳۶
به منظور تراشکاری قطعات طویل بر روی دستگاه تراش باید از لینت (کمربند) مناسب استفاده شود تا از خمش قطعه کار حین تراشکاری جلوگیری شود. ماده ۳۷
در ماشین‌های تراش خودکار و نیمه خودکار لازم است حفاظت شفاف به صورت کشوئی نصب شود که به محض باز شدن آن کلیه عملیات دستگاه متوقف گردد. ماده ۳۸
ماشین‌های تراش خودکار و ماشین‌های مشابه آن باید دارای صفحات حفاظتی باشد که کارگران را در مقابل پاشیدن مایع‌های خنک کننده و حاوی ذرات فلز محفوظ نگهدارد. ماده ۳۹
گیره فشنگی مورد استفاده در دستگاه تراش باید متناسب با قطر قطعه کار انتخاب و مورد استفاده قرار گیرد. ماده ۴۰
به منظور جلوگیری از شل شدن و پرتاب قطعه کار با سطح مقطع مربع، هشت گوش، مستطیلی و کلیه قطعات مشابه استفاده از قطعات گیرنده چهار نظام الزامی است. ماده ۴۱
برای بستن قطعات مدور، شش گوش، مثلثی و قطعات مشابه، انتخاب سه نظام با توجه به سطح مقطع الزامی است. ماده ۴۲
در قطعات بزرگ و نامنظم، به منظور جلوگیری از شل شدن، پرتاب قطعات و سایر خطرات احتمالی، باید از صفحه نظام استفاده نمود. ماده ۴۳
پس از بستن قطعه کار بین مرغک و ابزار قطعه گیر باید هر دوی آنها به طور کامل در جای خود محکم گردد. ماده ۴۴
لقمه‌های نگهدارنده مرغک، اهرم و پیچ‌های ثابت کننده آن باید به طور مرتب بازدید شده و در صورت نیاز تعمیر و تعویض گردد. ماده ۴۵
به منظور جدا نمودن براده از قطعه کار در حال تراش باید از چنگک مخصوص و با رعایت نکات ایمنی استفاده نمود. ماده ۴۶
فلکه‌های دستی در مکانیسم بار دادن افقی یا قائم فرزها باید دارای شرایط زیر باشد: الف- به وسیله کلاج یا ضامن شیطانک دار روی بازوی فرمان به قسمی سوار شده باشد که در موقع پیشروی خودکار ماشین خلاص شود و نچرخد. ب- مجهز به دسته ای باشد که قابل خلاص کردن بوده و دارای فنرهای فشاری باشد تا در موقع احتیاج کارگر بتواند دسته را در محل خود روی فلکه قرار دهد. ماده ۴۷
کلیه دهانه‌های باز دستگاه‌های صفحه تراش دروازه ای باید توسط حفاظ‌هایی متناسب با نوع کار و شرایط کارگاه حفاظ گذاری گردد. ماده ۴۸
ایجاد فضای کافی در اطراف ماشین‌های صفحه تراش الزامی بوده و قسمت انتهای آن باید حفاظ گذاری گردد. ماده ۴۹
در ماشین‌های افزار برای جمع‌آوری و انتقال گازها و بخارات حاصل از فرایند کار، استفاده از سیستم تهویه موضعی الزامی است. ماده ۵۰
ابزار برشی ماشین‌های مته باید به حفاظ تلسکوپی قابل تنظیم مجهز باشد. ماده ۵۱
هنگام تعویض ابزار نگهدارنده قطعه کار و ابزار کار از قبیل سه نظام، چهار نظام دستگاه تراش، کله گی ماشین‌های کله زنی، باید از تکیه گاه مخصوص آن استفاده شود. ماده ۵۲
نصب حفاظ بر روی گیره افزار برشی ماشینهای صفحه تراش به منظور جلوگیری از برخورد دست با ابزار و ورود به منطقه خطر و همچنین پرتاب ذرات براده الزامی است. ماده ۵۳
بستن تیغه فرز روی ماشین فرز باید توسط کارگر ماهر و با رعایت اصول ایمنی و مطابق دستورالعمل سازنده انجام گیرد. ماده ۵۴
برای تنظیم ارتفاع تیغه‌ها در قلم گیر ماشین‌های تراش معمولی باید از لایه‌های مخصوص استفاده نموده و رنده باید حداقل با دو پیچ در قلم گیر محکم شود. ماده ۵۵
هنگام برش میله‌های بلند در ماشین‌های اره لنگ، باید در انتهای آزاد میله تکیه گاهی مطمئن قرار داد تا از افتادن و آسیب رساندن جلوگیری شود. ماده ۵۶
ماشین‌های تراش افقی باید مجهز به ترمزهای خودکار باشد تا کارگر دست خود را برای متوقف کردن سه نظام یا صفحه کارگیر روی آن قرار ندهد. ماده ۵۷
به منظور انجام کلیه امور تنظیم، جابه جایی، اندازه گیری و باز و بسته کردن قطعه کار و امور مشابه، خاموش نمودن دستگاه‌های اره ماشینی و توقف کامل تیغه الزامی است. ماده ۵۸
کارگرانی که با دستگاه‌های اره پروفیل بر (آب صابونی و آتشی) کار می‌کنند باید حتماً از لباس کار با آستین‌های کوتاه استفاده نمایند. ماده ۵۹
ماشین‌های اره پروفیل بر باید به حفاظی تجهیز گردد که تمام قسمت‌های اره را پوشانده و فقط در زمان براده برداری و برش محل تماس با قطعه کار آزاد باشد. ماده ۶۰
ماشین‌های اره پروفیل بر باید به منظور تثبیت کامل قطعه کار به گیره یا ابزار نگهدارنده مناسب تجهیز شود. ماده ۶۱
قسمت‌های از تیغه ماشین اره نواری که در تماس با قطعه کار نمی‌باشد باید حفاظ گذاری شود. ماده ۶۲
کلید راه انداز در اره‌های پروفیل بر آب صابونی باید از نوع فشاری باشد بگونه ای که به محض قطع شدن فشار از روی کلید جریان الکتریکی دستگاه قطع گردد. ماده ۶۳
ماشین‌های اره پروفیل بر آتشی باید دارای مکانیزمی باشد که به محض قطع فشار از روی پدال، تیغه برش دستگاه به حالت اولیه خود باز گردد. ماده ۶۴
کمان ماشین اره لنگ باید در پائین ترین و بالاترین وضعیت خود مجهز به قطع کن خودکار باشد. ماده ۶۵
ماشین‌های اره نواری باید مجهز به مکانیزمی باشد تا به محض شکستن تیغه اره حرکت دستگاه را متوقف نماید. فصل چهارم: سایر مقررات ماده ۶۶
محل استقرار و تردد کارگران در کارگاه‌های ماشین‌های افزار باید هموار، تمیز و عاری از هرگونه مواد لغزنده باشد. ماده ۶۷
کارفرما مکلف است نسبت به تهیه و تحویل و سال حفاظت فردی مناسب و متناسب با نوع کار و شرایط محیطی کارگاه اقدام نماید. ماده ۶۸
کارفرما مکلف به تامین شرایط محیطی مناسب از نظر بهداشت، تهویه، نظافت، دما، نور و صدا می‌باشد. ماده ۶۹
کارفرما مکلف است قبل از به کارگماری کارگران از سلامت جسمانی و روانی و مهارت‌های لازم متناسب با تنوع کار با ماشین‌های افزار اطمینان حاصل نماید. ماده ۷۰
ترک ماشین‌های افزار در حال کار ممنوع می‌باشد. ماده ۷۱
استعمال دخانیات، خوردن، آشامیدن، شوخی کردن و سایر امور غیرمرتبط با کار که باعث حواس پرتی کارگر شود ممنوع است. ماده ۷۲
بدنه فلزی ماشین‌های افزار باید به سیستم اتصال زمین موثر تجهیز گردند. ماده ۷۳
کلیه ماشین‌های افزار باید مجهز به روشنائی موضعی باشند. ماده ۷۴
ماشین‌های افزار باید دارای لوح شناسائی حاوی مشخصات فنی و ایمنی باشد. ماده ۷۵
کارگاههای ماشین افزار و همچنین ماشین‌های مذکور باید مطابق با آیین‌نامه علائم و نشانه‌های ایمنی مصوب ۱۳۸۶/۱۱/۱۵ به علائم و بر چسب‌های ایمنی تجهیز گردند. ماده ۷۶
هنگام کار با ماشینهای افزار استفاده از شال گردن، دستکش، حلقه، ساعت مچی، لباسهای گشاد و شل و امثالهم ممنوع بوده و موهای بلند باید با سربند پوشیده شود. ماده ۷۷
پس از قطع برق و برای پیشگیری از برقراری ناخواسته جریان الکتریکی دستگاه باید کلیه ماشین‌های افزار به مکانیزمی مجهز باشند که از به کار افتادن مجدد آن جلوگیری به عمل آید. ماده ۷۸
کلیدهای راه انداز و یا توقف ماشین‌های افزار باید بگونه ای طراحی شوند که در اثر برخورد اتفاقی دست و ای سقوط اشیاء سبب راه اندازی آن نشود. ماده ۷۹
با عنایت به ماده ۸۸ قانون کار جمهوری اسلامی ایران، کلیه وارد کنندگان، تولید کنندگان، فروشندگان، عرضه کنندگان و بهره‌برداری کنندگان از انواع ماشین‌های افزار مکلف به رعایت استاندارد تولید و موارد حفاظتی و ایمنی می‌باشند. ماده ۸۰
به استناد ماده ۹۵ قانون کار جمهوری اسلامی ایران مسئولیت رعایت مقررات این آیین‌نامه به عهده کارفرمای کارگاه بوده و در صورت وقوع هر گونه حادثه به دلیل عدم توجه کارفرما به الزامات قانونی، مکلف به جبران خسارات وارده می‌باشد. این آیین‌نامه که مشتمل بر ۴ فصل و ۸۰ ماده می‌باشد، به استناد مواد ۸۵ و ۹۱ قانون کار در جلسه مورخ ۱۳۸۷/۱۱/۳۰ شورای عالی حفاظت فنی مورد تدوین و در تاریخ ۱۳۸۸/۵/۱ به تصویب وزیر کار و امور اجتماعی رسیده است. آیین‌نامه مذکور جایگزین آیین‌نامه و مقررات حفاظتی ماشین‌های افزار مصوب ۱۳۴۷/۸/۲۰ شورای عالی حفاظت فنی می‌باشد.