چکی که به بانک برده‌اید برگشت خورده است. برای گرفتن پولتان چند راه دارید و هر کدام مهلت و شرط خودش را دارد. بعضی از این مهلت‌ها اگر بگذرند، دیگر برنمی‌گردند. این راهنما قدم‌به‌قدم می‌گوید اول چه کنید، کدام راه به کار شما می‌آید و چه چیزهایی را نباید از دست بدهید. هر حکم را با شمارهٔ ماده‌اش آورده‌ایم تا بتوانید متن قانون را خودتان هم بخوانید.
چک برگشتی یعنی چه؟
قانون چک را وقتی «برگشتی» می‌داند که بانک وجه آن را نپردازد. طبق مادهٔ ۳ قانون صدور چک، صادرکننده باید در تاریخی که روی چک نوشته، به اندازهٔ مبلغ آن در حسابش پول داشته باشد. پس فقط نبودن موجودی نیست که چک را برگشتی می‌کند. این‌ها هم همین حکم را دارند:
- صادرکننده پول را پیش از تاریخ چک از حساب بیرون برده باشد؛
- دستور عدم پرداخت داده باشد؛
- امضا با نمونهٔ امضای بانک نخواند، متن چک قلم‌خوردگی داشته باشد یا مندرجاتش با هم اختلاف داشته باشد.
همین ماده یک نکتهٔ مهم دیگر هم دارد: اگر در متن چک برای پرداخت شرطی نوشته شده باشد، بانک به آن شرط توجه نمی‌کند.
اولین قدم: گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری
روزی که چک برگشت می‌خورد، از بانک «گواهی عدم پرداخت» بخواهید. این برگه پایهٔ هر اقدامی است که بعداً انجام می‌دهید. طبق مادهٔ ۴، بانک مکلف است به درخواست شما فوراً برگشت خوردن چک را در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی ثبت کند و گواهی را با کد رهگیری به شما بدهد. علت نپرداختن هم باید صریح در آن نوشته شود.
گواهی بدون کد رهگیری در دادگاه و ادارهٔ ثبت پذیرفته نمی‌شود. پیش از بیرون آمدن از بانک، مطمئن شوید که کد رهگیری روی برگه هست.
اگر فقط بخشی از مبلغ در حساب بود، مادهٔ ۵ می‌گوید بانک همان موجودی را به شما می‌پردازد. شما مبلغ دریافتی را پشت چک می‌نویسید و چک را به بانک تحویل می‌دهید. برای باقی‌مانده گواهی می‌گیرید و این گواهی از آن به بعد جانشین اصل چک است.
بعد از برگشت خوردن، صادرکننده چه محدودیت‌هایی پیدا می‌کند؟
از سال ۱۳۹۷، برگشت خوردن چک برای صادرکننده پیامدهای بانکی فوری دارد. طبق مادهٔ ۵ مکرر، بیست‌وچهار ساعت پس از ثبت در سامانه، همهٔ بانک‌ها و مؤسسه‌های اعتباری تا وقتی از چک رفع سوءاثر نشده، این محدودیت‌ها را برای صاحب حساب اعمال می‌کنند:
- نه حساب تازه برایش باز میشود و نه کارت بانکی تازه می‌گیرد؛
- موجودی همهٔ حساب‌ها و کارت‌هایش، به اندازهٔ کسری مبلغ چک، مسدود میشود؛
- تسهیلات بانکی و ضمانت‌نامهٔ ریالی یا ارزی نمی‌گیرد؛
- اعتبار اسنادی برایش گشایش نمی‌شود.
وضعیت فعلی: بانک مرکزی با اشاره به «شرایط اضطرار» اعمال سه تا از این محدودیت‌ها را معلق کرده است: حساب و کارت تازه، تسهیلات و ضمانت‌نامه، و اعتبار اسنادی. این تعلیق برای چک‌هایی است که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ به بعد برگشت خورده‌اند و تا اطلاع ثانوی ادامه دارد. مسدود شدن موجودی به اندازهٔ کسری چک در فهرست تعلیق نیامده است. برای چک‌هایی که پیش از این تاریخ برگشت خورده‌اند، همهٔ محدودیت‌ها سر جایش است. چون این بخشنامه موقت است، وضعیت روز را از بانک بپرسید.
رفع سوءاثر چک چطور انجام میشود؟
تبصرهٔ ۳ همان مادهٔ ۵ مکرر راه‌های رفع سوءاثر را شمرده است. هرکدام از این‌ها کافی است:
- صادرکننده کسری مبلغ را به حساب جاری‌اش در همان بانک بریزد و درخواست مسدودی بدهد. بانک مبلغ را تا مراجعهٔ دارنده، حداکثر یک سال، نگه می‌دارد و ظرف سه روز به دارنده خبر میدهد.
- لاشهٔ چک به بانک برگردانده شود.
- رضایت‌نامهٔ رسمی دارنده، که در دفتر اسناد رسمی تنظیم شده، ارائه شود.
- نامهٔ رسمی دادگاه یا ادارهٔ ثبت بیاید که عملیات اجرایی چک تمام شده است.
- حکم قضایی به برائت صاحب حساب ارائه شود.
- سه سال از صدور گواهی عدم پرداخت بگذرد و دارنده در این مدت دعوای حقوقی یا کیفری طرح نکرده باشد.
برای دارندهٔ چک، بند ۶ هشداری دارد: اگر سه سال هیچ اقدامی نکنید، سوءاثر خودبه‌خود پاک میشود. ولی طلب شما با این از بین نمی‌رود.
برای وصول چک چه راه‌هایی دارید؟
| راه | کجا | کی به کار می‌آید |
|---|---|---|
| اجراییهٔ مستقیم | دادگاه (مادهٔ ۲۳) | چک ساده، بدون شرط و بدون قید تضمین؛ سریع‌ترین راه |
| اجرای اسناد رسمی | ادارهٔ ثبت (مادهٔ ۲) | چکی که بانک مطابقت امضایش را گواهی کرده باشد |
| دعوای حقوقی مطالبهٔ وجه | دادگاه | وقتی شرط‌های اجراییهٔ مستقیم نیست، یا خسارت و هزینه هم می‌خواهید |
| شکایت کیفری | دادسرا (مادهٔ ۱۱) | فقط در مهلت ششماهه و فقط برای چکی که کیفری است |
راه کیفری و راه‌های حقوقی از هم جدا هستند و رفتن یکی، دیگری را نمی‌بندد؛ ولی طلب را فقط یک بار می‌گیرید. اگر مطمئن نیستید از کدام شروع کنید، مهلت کیفری را از دست ندهید، چون فقط همان است که می‌گذرد.
اجراییهٔ مستقیم چک چطور گرفته میشود؟
از اصلاح قانون در ۱۳۹۷، مادهٔ ۲۳ به دارندهٔ چک اجازه میدهد بی‌آنکه دعوا طرح کند، با ارائهٔ گواهی عدم پرداخت از دادگاه صالح اجراییه بخواهد. اجراییه برای کسری مبلغ چک و حق‌الوکالهٔ وکیل به اندازهٔ تعرفهٔ قانونی صادر میشود. دادگاه مکلف است اجراییه بدهد، به شرط اینکه این سه شرط جمع باشد:
- در متن چک، وصول آن به تحقق شرطی منوط نشده باشد؛
- در متن چک ننوشته باشند که بابت تضمین معامله یا تعهدی است؛
- گواهی عدم پرداخت به‌خاطر دستور عدم پرداخت طبق مادهٔ ۱۴، یعنی ادعای گم شدن، سرقت، جعل یا کلاهبرداری، صادر نشده باشد.
«دادگاه صالح» در این ماده، به نظر مشورتی ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه، همان دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوای چک را دارد. اجراییه بسته به مورد علیه صاحب حساب، صادرکننده یا هر دو صادر میشود. صادرکننده از روز ابلاغ ده روز وقت دارد که بدهی را بپردازد، با موافقت شما ترتیبی برای پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند. اگر هیچ‌کدام را نکرد، اجرای احکام دادگستری به درخواست شما اجراییه را طبق قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی اجرا می‌کند.
اگر صادرکننده ادعا کند چک شرطی یا تضمینی بوده یا با کلاهبرداری از دستش درآمده، طرح این ادعا بهخودیخود اجرا را متوقف نمی‌کند. دادگاه فقط وقتی قرار توقف میدهد که ظن قوی پیدا کند یا اجرا ضرر جبرانناپذیر بزند، و در این حالت از صادرکننده تأمین می‌گیرد. اگر دلیلش سند رسمی باشد یا ادعای گم شدن چک را دادگاه بپذیرد، توقف بدون تأمین هم ممکن است. به این دعواها خارج از نوبت رسیدگی میشود.
اگر چک شرطی یا بابت تضمین باشد چه؟
در این حالت اجراییهٔ مستقیم نمی‌گیرید، چون شرط‌های مادهٔ ۲۳ جمع نیست، و شکایت کیفری هم پیش نمی‌رود. ولی طلب از بین نرفته است. راهش دعوای حقوقی مطالبهٔ وجه چک است. در دادگاه باید نشان دهید که شرط محقق شده یا تعهدی که چک ضامن آن بوده انجام نشده است.
شکایت کیفری: مهلت‌ها و شرط‌ها
شکایت کیفری ابزار فشار جدی است، ولی دو مهلت سخت دارد. طبق مادهٔ ۱۱، اگر یکی از این دو را از دست بدهید، حق شکایت کیفری از بین می‌رود:
- باید ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک آن را به بانک ببرید؛
- و ظرف شش ماه از تاریخ گواهی عدم پرداخت شکایت کنید.
حق شکایت کیفری فقط با کسی است که اولین بار چک را به بانک برده است. کسی که چک بعد از برگشت خوردن به او منتقل شده، حق شکایت کیفری ندارد، مگر اینکه انتقال قهری باشد، مثلاً از راه ارث. اگر هم بعد از شکایت، چک را به دیگری منتقل کنید، تعقیب کیفری موقوف میشود.
کدام چک‌ها قابل تعقیب کیفری نیستند؟
مادهٔ ۱۳ پنج حالت را از تعقیب کیفری بیرون گذاشته است:
- ثابت شود چک سفیدامضا داده شده؛
- در متن چک، وصول آن به تحقق شرطی منوط شده باشد؛
- در متن چک نوشته باشند که بابت تضمین معامله یا تعهدی است؛
- بدون اینکه در متن آمده باشد، ثابت شود چک شرطی یا تضمینی بوده؛
- ثابت شود چک بدون تاریخ صادر شده یا تاریخ واقعی صدورش پیش از تاریخی است که روی آن نوشته‌اند.
بند ۵ یعنی چک وعده‌دار، چکی که امروز داده شده ولی تاریخ چند ماه بعد را دارد، اگر این موضوع ثابت شود، قابل تعقیب کیفری نیست. این چک همچنان سند طلب شماست و از راه حقوقی یا اجراییه وصول میشود.
مجازات صدور چک بلامحل چیست؟
طبق متن اصلاح‌شدهٔ مادهٔ ۷ که در کتابخانهٔ دادرس آمده، مجازات به مبلغ چک بستگی دارد:
| مبلغ چک | مجازات |
|---|---|
| کمتر از ۷۸ میلیون تومان | حبس تا شش ماه |
| از ۷۸ تا ۳۹۰ میلیون تومان | حبس از شش ماه تا یک سال |
| بیش از ۳۹۰ میلیون تومان | حبس از یک تا دو سال و دو سال محرومیت از دسته‌چک |
اگر کسی چند چک بلامحل صادر کرده باشد، جمع مبلغ چک‌ها ملاک است. مادهٔ ۱۰ هم کسی را که با علم به بسته بودن حسابش چک بکشد، به حداکثر همین مجازات محکوم می‌داند و مجازاتش را غیرقابل تعلیق می‌کند.
راه خروج صادرکننده هم در قانون آمده است. طبق مادهٔ ۱۲، اگر پیش از حکم قطعی شاکی گذشت کند یا صادرکننده وجه چک و خسارت تأخیر را بپردازد یا در صندوق دادگستری بسپارد، تعقیب موقوف میشود. برای همین شکایت کیفری بیشتر راهی برای رسیدن به پول است تا زندانی کردن صادرکننده.
خسارت تأخیر تأدیه از کِی حساب میشود؟
برای چک، قانون قاعدهٔ خاص خودش را دارد. تبصرهٔ مادهٔ ۲ به دارنده اجازه میدهد همهٔ خسارت‌ها و هزینه‌هایی را که برای وصول طلبش داده، از دادگاه بخواهد. قانون استفساریهٔ همین تبصره روشن کرده که این خسارت‌ها سه جزء دارند:
- خسارت تأخیر تأدیه بر مبنای نرخ تورمی که بانک مرکزی اعلام می‌کند، از تاریخ چک تا زمان وصول؛
- هزینهٔ دادرسی؛
- حق‌الوکاله بر اساس تعرفهٔ قانونی.
پس برای چک، مبدأ خسارت تاریخی است که روی چک نوشته شده.
دو نکته این قاعده را کامل می‌کند:
- خسارت تأخیر با اجراییه گرفته نمی‌شود. اجراییهٔ مادهٔ ۲۳ فقط کسری مبلغ چک و حق‌الوکاله را می‌گیرد. ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه در نظر مشورتی ۷/۱۴۰۱/۱۱۷۲ گفته است که حکم به خسارت تأخیر به رسیدگی قضایی و احراز شرط‌های مادهٔ ۵۲۲ آیین دادرسی مدنی نیاز دارد. پس برای خسارت باید در دادگاه دعوا طرح کنید.
- اعسار محاسبه را متوقف می‌کند. طبق رأی وحدت رویهٔ ۸۲۴ دیوان عالی کشور (۱۴۰۱)، شرط «تمکن مدیون» در مادهٔ ۵۲۲ دربارهٔ چک هم جاری است. اگر دادگاه اعسار صادرکننده را ثابت بداند، محاسبهٔ خسارت از همان تاریخ متوقف میشود. ولی اگر مهلت یا قسط تعیین شده باشد و بدهکار دیر بپردازد، به قسط یا بدهی معوق دوباره خسارت تعلق می‌گیرد.
هزینه‌ها چقدر است؟
- دعوای حقوقی مطالبهٔ وجه: هزینهٔ دادرسی مرحلهٔ بدوی دو و نیم درصد مبلغ تا ۲۰۰ میلیون ریال است و سه و نیم درصد برای مازاد آن. عدد دقیق را ماشین‌حساب هزینهٔ دادرسی میدهد.
- حق‌الوکاله: اگر وکیل بگیرید، حق‌الوکاله به اندازهٔ تعرفه از صادرکننده قابل مطالبه است. برآوردش را ماشین‌حساب حق‌الوکاله نشان میدهد.
- اجراییه و اجرا: درخواست اجراییه و مرحلهٔ اجرا هزینه‌های خودشان را دارند. مبلغ آن‌ها را مرجعی که درخواست را ثبت می‌کند اعلام می‌کند.
هزینهٔ دادرسی و حق‌الوکاله، طبق تبصرهٔ مادهٔ ۲ و استفساریهٔ آن، از صادرکننده قابل مطالبه است.
اگر صادرکننده مالی نداشت یا پیدا نشد؟
اجراییهٔ چک طبق قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی اجرا میشود. طبق مادهٔ ۳ این قانون، اگر از هیچ راهی نشود طلب را از اموال بدهکار گرفت، به درخواست طلبکار بدهکار حبس میشود، تا وقتی که حکم اجرا شود، اعسارش پذیرفته شود یا رضایت طلبکار را جلب کند. ولی اگر بدهکار ظرف سی روز از ابلاغ اجراییه فهرست همهٔ اموالش را بدهد و دعوای اعسار طرح کند، حبس نمی‌شود، مگر اینکه دعوای اعسارش رد یا پس گرفته شود.
اعسار یعنی ناتوانی از پرداخت. همان‌طور که بالاتر آمد، اعسار ثابت‌شده محاسبهٔ خسارت تأخیر را هم از تاریخ ثبوتش متوقف می‌کند. طبق مادهٔ ۱۱ همان قانون، اگر دادگاه بدهکار را قادر به پرداخت قسطی بداند، مهلت میدهد یا حکم تقسیط صادر می‌کند؛ و پذیرفته شدن اعسار هم طلب را از بین نمی‌برد. پس حتی وقتی صادرکننده امروز مالی ندارد، گرفتن اجراییه یا حکم ارزش دارد.
چک‌لیست کوتاه
- همان روز گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری بگیرید.
- تاریخ صدور چک و تاریخ گواهی را یادداشت کنید؛ مهلت‌های شش‌ماههٔ کیفری از این دو حساب میشود.
- متن چک را ببینید: شرط یا قید تضمین دارد؟ جواب این سؤال راه شما را تعیین می‌کند.
- اگر چک ساده است، اجراییهٔ مستقیم مادهٔ ۲۳ را در نظر بگیرید.
- خسارت تأخیر را از تاریخ چک حساب کنید و با دعوای جداگانه در دادگاه بخواهید.
پرسش‌های پرتکرار
چک وعده‌دار اگر برگشت بخورد، شکایت کیفری دارد؟
اگر ثابت شود تاریخ واقعی صدور چک پیش از تاریخی بوده که روی آن نوشته‌اند، طبق بند ه مادهٔ ۱۳ قابل تعقیب کیفری نیست. ولی طلب سر جایش است و از راه اجراییه یا دعوای حقوقی وصول میشود.
چک را بعد از برگشت خوردن به من داده‌اند؛ می‌توانم شکایت کیفری کنم؟
نه. طبق مادهٔ ۱۱ کسی که چک بعد از برگشت به او منتقل شده حق شکایت کیفری ندارد، مگر اینکه انتقال قهری باشد، مثل ارث. راه حقوقی و اجراییه برای شما باز است.
برای شکایت کیفری چقدر وقت دارم؟
دو مهلت ششماهه: چک باید ظرف شش ماه از تاریخ صدورش به بانک برده شود و شکایت هم ظرف شش ماه از تاریخ گواهی عدم پرداخت طرح شود. گذشتن هر کدام حق شکایت کیفری را از بین میبرد، نه اصل طلب را.
گواهی عدم پرداختی که کد رهگیری ندارد به کار می‌آید؟
نه. طبق مادهٔ ۴ به گواهی بدون کد رهگیری در دادگاه و ادارهٔ ثبت ترتیب اثر داده نمی‌شود. از بانک بخواهید چک را در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی ثبت کند و گواهی با کد رهگیری بدهد.
اگر صادرکننده شکایت کلاهبرداری کند، اجرای چک متوقف میشود؟
بهخودیخود نه. طبق مادهٔ ۲۳ طرح این ادعاها مانع اجرا نیست، مگر اینکه دادگاه ظن قوی پیدا کند یا اجرا ضرر جبرانناپذیر بزند؛ آن وقت با گرفتن تأمین قرار توقف میدهد.
سوءاثر چک برگشتی خودبه‌خود پاک میشود؟
بله، اگر سه سال از صدور گواهی عدم پرداخت بگذرد و دارنده در این مدت دعوای حقوقی یا کیفری طرح نکرده باشد. پاک شدن سوءاثر طلب را از بین نمی‌برد.
